YN 4 - 2010

Scheiden van wonen en zorg: een dure zaak

 Het al twintig jaar oude idee om wonen en zorg voor verblijfspatiënten te scheiden, heeft goede kanten. De kosten voor de AWBZ worden lager en de autonomie van de patiënt groter. Rechtvaardige realisatie bleek echter onmogelijk en het plan verdween wegens onuitvoerbaarheid in de ijskast. De kredietcrisis lijkt de onbegaanbare weg begaanbaar te maken. Hein Koger vreest dat de overheid zal overgaan tot scheiden van wonen en zorg, ten koste van de armste groep Nederlanders, de psychiatrische patiënten die verblijven in een instelling.

Al een kleine twintig jaar probeert de overheid bij mensen die, meestal voor hun hele verdere leven, in een instelling verblijven ‘wonen’ en ‘zorg’ te scheiden. Het wonen moet men dan via huur zelf betalen en de zorg wordt door de AWBZ betaald. Staatssecretaris Erica Terpstra kwam achttien jaar geleden als eerste met dit idee en kreeg veel bijval. Het is Erica toevertrouwd om mensen te enthousiasmeren. Nu is dit idee op het eerste gezicht best aantrekkelijk. Als mensen een zodanige inkomenspositie hebben dat zij de huur, al of niet met behulp van huursubsidie, kunnen opbrengen, dan worden de kosten voor de AWBZ verlaagd en snijdt het mes ook aan de andere kant: de zorgvrager wordt minder zorgafhankelijk, het zorg dragen voor de eigen woonomgeving verhoogt de autonomie en gaat de op de loer liggende hospitalisering tegen. Een win-winsituatie! De werkelijkheid is echter totaal anders. Het blijkt taaie materie waar menig bewindspersoon de afgelopen twintig jaar zijn tanden op stukgebeten heeft. Elk nieuw kabinet sprak opnieuw de intentie uit zorg en wonen te scheiden, maar er kwam nauwelijks iets van terecht. Ook de laatste staatssecretaris, Jet Bussemaker, wierp nadat zij het ijverig had geprobeerd, uiteindelijk de handdoek in de ring en verwees het hele plan voor scheiden van wonen en zorg naar de ijskast. Het zou toch nooit wat worden!  

Oorzaak van mislukken

De ongeveer 250.000 mensen die op kosten van de AWBZ in een instelling verblijven, vormen een heterogene groep met flinke inkomensverschillen. Men slaagde er vrijwel nooit in om voor groepen een bevredigende inkomenssituatie te creëren via de factoren ‘hoogte huur’, ‘hoogte huurtoeslag’ en ‘te betalen eigen bijdrage AWBZ’. Als mensen er in inkomen te veel op achteruit dreigden te gaan ging het plan niet door. Een hogere huursubsidie en/of een lagere eigen bijdrage AWBZ zou een oplossing kunnen bieden, is ook wel geprobeerd, maar dat wilde de overheid niet. Het geheel mocht namelijk niet duurder worden. De terugkerende en nooit opgeloste vraag is: hoe is de woonsituatie te verbeteren zonder dat het de overheid of de patiënten geld kost?  

Psychiatrische patiënten die zoveel beperkingen hebben dat ze permanent in een RIBW of psychiatrisch ziekenhuis moeten verblijven, hebben een nog lager inkomen dan andere groeperingen verblijfspatiënten en het is zo klaar als een klontje: er is geen enkele constructie te bedenken waarmee zij na het betalen van hun huur níet onder een sociaal aanvaardbaar inkomensniveau zullen zakken. 

Kredietcrisis maakt scheiden van wonen en zorg mogelijk

Door de ‘heroverweging overheidsuitgaven’ - met rigoureuze voorstellen - heeft menige politieke partij scheiding van wonen en zorg toch weer in zijn verkiezingsprogramma staan. De heroverwegingscommissies hebben een enorme bezuinigingswoede op gang gebracht, niets is heilig, onhaalbaar lijkende opvattingen krijgen een kans. Was het tot voor kort ondenkbaar om verblijfspatiënten huur voor hun verblijf te laten betalen louter en alleen om het tekort van de overheid te verlagen, momenteel lijkt het een heel begaanbare weg. Niemand heeft het meer over de oorspronkelijk doelstelling om mensen meer regie over hun leven te geven.

Binnenkort gaat waarschijnlijk het volgende gebeuren: elke bewoner betaalt 400 euro huur per maand aan de overheid, deze compenseert dit door huurtoeslag te geven en de eigen bijdrage AWBZ omlaag te brengen. De uitkomst van dit rondpompen is uiteraard zodanig dat de overheid er een substantieel bedrag aan overhoudt en de patiënt datzelfde bedrag uit zijn portemonnee ziet verdwijnen. Het overgehouden geld besteedt de overheid niet aan een betere woonomgeving, maar dient uitsluitend voor de verlaging van het tekort op de algemene zorgbegroting. De bureaucratisering neemt toe en soupeert een flink deel van de huuropbrengst op.   

Gevolgen voor psychiatrische patiënten sociaal onaanvaardbaar

Door de stapeling met andere maatregelen, zoals de mogelijke versobering van de Wajong en diverse andere lastenverhogingen, dreigt een psychiatrische verblijfspatiënt er sterk in inkomen op achteruit te gaan. Er is geen enkele bevolkingsgroep in Nederland met een vergelijkbare draconische inkomensverslechtering. Het is wrang dat de belangenorganisatie Landelijk Platform GGz vooralsnog niet voor deze groep patiënten opkomt. Het LPGGZ juicht het scheiden van wonen en zorg toe. Ook de koepel van instellingen, GGZ Nederland, waarmee het LPGGZ vaak samen optrekt, huldigt deze opvatting. GGZ Nederland heeft de verbetering van de positie van de 25.000 verblijfspatiënten in Nederland tot een speerpunt van hun beleid gekozen. In haar visiedocument ‘Naar herstel en gelijkwaardig burgerschap’ wordt scheiding van wonen en zorg bepleit.

Het LPGGz en GGZ Nederland kunnen het onderwerp maar beter schrappen. De politiek verstaat er nu eenmaal totaal iets anders onder. De scheiding van zorg en wonen leidt alleen maar tot inkomensverlaging zonder dat daar iets positiefs voor de patiënt tegenover staat, iets wat je als belangenorganisatie toch niet in de hand wil werken.

Hein Koger