Bijwerkingen van antipsychotica

Er is geen medicijn zonder bijwerkingen. Zelfs de meest simpele hoofdpijntablet heeft een eindeloos lange bijsluiter. Dat wil niet zeggen dat iedereen last van elke gerapporteerde bijwerking heeft. De wetenschap is nog niet zover dat ze kan voorspellen wie van welke bijwerking last zal krijgen. Wel kan ze iets zeggen over kansen: de ene bijwerking treedt bij meer mensen op dan de andere.
Ook antipsychotica hebben bijwerkingen, waarvan een aantal erg vervelende. De belangrijkste staan op deze pagina verzameld.

Bewegingsstoornissen

Spierkramp (acute dystonie): kan plotseling optreden. De spieren van ogen, mond, kaak en hals zijn er het vaakst bij betrokken. Als de oogspieren een plotselinge kramp hebben draaien de ogen naar een kant, de patiënt kan ineens niet goed meer zien. Een injectie met een anticholinergicum helpt meteen. 

Abnormale bewegingen (dyskinesie): van trillerigheid tot spierschokjes die de coördinatie bemoeilijken. Dit treedt vooral op aan de armen en handen. Ook de lippen en tong kunnen abnormale bewegingen vertonen waardoor de articulatie bemoeilijkt wordt.

Tardieve dyskinesie is het gevolg van langdurig medicijngebruik. Hierbij treden laat (tardief), na maanden of jaren, abnormale bewegingen op in het gezicht: kauwen of smakken en onwillekeurige bewegingen van de tong. Ook schokkende of wiegende bewegingen van de romp. De bewegingsstoornis kan lang blijven bestaan nadat het gebruik gestaakt is. Het is een ernstige en voor het sociaal functioneren vervelende bijwerking. Niet iedereen krijgt last van tardieve dyskinesie.

Spierstijfheid (hypertonie) leidt ook tot abnormale bewegingen. De patiënt loopt met kleine pasjes, een beetje voorovergebogen en met de armen licht gebogen: als een zombie. De abnormale bewegingen en spierstijfheid reageren goed op  een anticholinergicum.

Rusteloosheid (akathisie) uit zich door niet stil kunnen zitten en een rusteloos gevoel. Een veel voorkomende vergissing is dat de patiënt vanwege rusteloosheid nog meer van het antipsychoticum krijgt. Daar wordt het erger van. Een bètablokker werkt goed.

Hormonale veranderingen

Hormonale veranderingen kunnen optreden door verhoging van het prolactinegehalte. Het prolactine is betrokken bij de melkafgifte van de borstklier. Neuroleptica kunnen tot vergroting van de borsten leiden en zelfs tot melkafgifte. Ook bij mannen kunnen de borstklieren een beetje opzwellen. Deze bijwerking verdwijnt bij verlaging van de dosis. De hormonale verandering kan ook de menstruele cyclus beïnvloeden. Dit kan, vanuit het idee onvruchtbaar te zijn, leiden tot onbeschermde seksuele contacten en zwangerschap.

Gewichtstoename

Gewichtstoename komt veel voor en is niet alleen het gevolg van de verminderde bewegingen bij gelijkblijvende eetlust. Er lijkt een verandering te zijn in de suikerstofwisseling waarbij de cellen ongevoeliger zijn voor insuline. Er zijn methoden en trainingen om mensen die antipsychotica gebruiken te helpen niet al te zeer aan te komen.

Suikerziekte

Sommige antipsychotica verhogen het risico op het ontstaan van suikerziekte (diabetes mellitus). Voor clozapine en olanzapine wordt dit in de bijsluiter genoemd.

Andere bijwerkingen

Sommige bijwerkingen zijn het gevolg van de werking op andere neurotransmitters dan dopamine, zoals acetylcholine en serotonine. Te noemen zijn: sedatie (slaperigheid), bloeddrukdaling en duizeligheid bij plotselinge houdingsverandering, hartkloppingen, trage ontlasting, droge mond of juist speekselvloed en wazig zien. Deze bijwerkingen treden het meest op aan het begin van de behandeling en verdwijnen vaak daarna.

Bijwerkingen op het gebied van de seksualiteit

Bij mannen kan - bij hoge dosering - het vermogen om een erectie te hebben en klaar te komen zijn aangetast. Ook is de libido (zin in seks) vaak verminderd.
Bij vrouwen is verminderde libido, veranderde kwaliteit of niet kunnen klaarkomen beschreven. 
Patiënten en familieleden (maar ook dokters!) vinden het moeilijk om over deze zaken te praten. Dit kan te maken hebben met de culturele achtergrond.
De weigering om bepaalde medicijnen te gebruiken kan met seksuele bijwerkingen te maken hebben.

Apart genoemd moet worden het maligne neuroleptica syndroom. Dit is een zeer zeldzame bijwerking die gepaard gaat met erge spierstijfheid en koorts. Het treedt vrijwel alleen bij zeer hoge doseringen op. Zoals het woord maligne (kwaadaardig) aangeeft kan dit syndroom een dodelijke afloop hebben. Acute opname, soms op een Intensive Care, is nodig.

Samenvatting bijwerkingen per medicijn

Klassieke antipsychotica

Atypische antipsychotica

Alle middelen kunnen tot gewichtstoename leiden, clozapine (Leponex) sterk en olanzapine (Zyprexa) zeer sterk.

Symptomen of bijwerkingen?

Soms is het moeilijk bijwerkingen van symptomen te onderscheiden; dat geldt met name voor depressieve gevoelens. Als de patiënt somber is, moet beoordeeld worden of:

1. dit wel met ziekte of medicijnen te maken heeft;
2. het een negatief symptoom zou kunnen zijn dat tot het ziektebeeld behoort;
3. het om een bijwerking van het antipsychoticum gaat.

De diagnose is moeilijk. Een proefbehandeling met antidepressiva kan uitsluitsel geven, maar vereist nauwkeurige observatie. Sommige antidepressiva kunnen een psychose juist verergeren! Ook is het mogelijk dat de patiënt aan het begin van een behandeling met antidepressiva meer energie gaat voelen, terwijl zijn stemming nog steeds somber is; dit verhoogt het risico op zelfdoding.

Een manisch-depressieve stoornis vereist een andere behandeling dan een psychose of schizofrenie. Er bestaan mengvormen van schizofrenie en een stemmingsstoornis, de zogenaamde schizoaffectieve stoornissen. Bij heftige stemmingsstoornissen moet een behandeling met lithium overwogen worden. Ook hier geldt dat de diagnose veel nauwkeurigheid vraagt.

Het zorgvuldig in kaart brengen van alle symptomen, in samenspraak met de behandelend arts/psychiater is ontzettend belangrijk.