(nog) geen diagnoseVerschillende psychotische stoornissen
Schizofrenie
De meeste mensen kennen schizofrenie als de psychotische ziekte bij uitstek. Onder 'alles over schizofrenie' staat een uitgebreide beschrijving van de symptomen en de verschillende typen van schizofrenie.
Schizofreniforme stoornis
De schizofreniforme stoornis bevat nagenoeg dezelfde lijst met kenmerken als schizofrenie. Echter, terwijl bij schizofrenie de symptomen gedurende zes maanden ononderbroken aanwezig moeten zijn, duurt een episode bij de schizofreniforme stoornis nooit langer dan zes maanden. Er wordt dus niet voldaan aan de minimale duur van een half jaar, zoals bij schizofrenie het geval is. Ten slotte hoeft een schizofreniforme stoornis niet te leiden tot ernstige problemen in het sociaal en/of beroepsmatig functioneren; schizofrenie daarentegen per definitie wel. Kortom, de schizofreniforme stoornis kan worden vertaald als een wat mildere variant van schizofrenie. Hiermee is echter niet gezegd dat de gevolgen en de moeilijkheden, die gepaard gaan met dit ziektebeeld, kunnen worden verwaarloosd!
Schizoaffectieve stoornis
Van een schizoaffectieve stoornis wordt gesproken, wanneer naast een aantal kenmerkende schizofrene symptomen (zoals wanen, hallucinaties, onsamenhangende spraak, katatoon gedrag of negatieve symptomen) tevens kenmerken van een stemmingsstoornis op de voorgrond staan. Met andere woorden, deze mensen hebben naast de psychotische en negatieve symptomen een zeer sombere, manische of juist manisch-depressieve stemming. Hulpverleners vinden het over het algemeen moeilijk om een dergelijke diagnose te stellen, aangezien de balans tussen de stemmingsgerelateerde en schizofrene symptomen van zeer groot belang is. De vraag is constant welke symptomen de overhand hebben. Duren de schizofrene symptomen beduidend langer dan de stemmingsgerelateerde symptomen? Dan is er waarschijnlijk sprake van schizofrenie. Duren de stemmingsgerelateerde symptomen langer dan de schizofrene symptomen en komen deze laatste niet uitsluitend alleen voor? Dan is er waarschijnlijk sprake van een stemmingsstoornis met psychotische kenmerken. Maar duren de schizofrene symptomen iets langer dan de stemmingsgerelateerde symptomen, maar treden ze over het algemeen nagenoeg gelijktijdig op? Dan is er waarschijnlijk sprake van een schizoaffectieve stoornis. Zoals uit bovenstaande blijkt, is de balans tussen de verschillende stemmingsgerelateerde en schizofrene symptomen voortdurend onderwerp van gesprek bij het vaststellen van dit ziektebeeld. En juist dat maakt de diagnose zo moeilijk.
Waanstoornis
Bij een waanstoornis staat logischerwijs een waandenkbeeld op de voorgrond. Het dient hierbij echter wel om een niet-bizarre waan te gaan. Met andere woorden, een waan die betrekking heeft op situaties, die in het echte, dagelijkse leven kunnen voorkomen. Voorbeelden zijn dat iemand de sterke overtuiging heeft achtervolgd of vergiftigd te worden of in de (onjuiste) veronderstelling verkeert aan een ernstige ziekte te lijden. Naast de waan kunnen gevoels- en/of reukhallucinaties optreden, maar deze vertonen in dat geval een duidelijke samenhang met het waandenkbeeld. Afgezien van de aanwezige waan, vertoont iemand met een waanstoornis geen duidelijk afwijkend gedrag.
Kortdurende psychotische stoornis
Psychotische verschijnselen (wanen, hallucinaties, onsamenhangende spraak of katatoon gedrag), die niet langer duren dan één maand. Ook als de verschijnselen maar gedurende één dag (het minimum) aanwezig zijn geweest, kan al gesproken worden van een kortdurende psychotische stoornis. Soms is de psychose een reactie op een stressvolle gebeurtenis, het wordt in dat geval ook wel een reactieve psychose genoemd, maar dat hoeft niet altijd het geval te zijn. Ook een bevalling kan als ‘trigger’ dienen voor een kortdurende psychotische stoornis. De verschijnselen treden dan binnen een maand post partum op, waardoor gesproken wordt van een post partum psychose. Ongeacht de veroorzaker van de psychose, vindt bij de kortdurende psychotische stoornis altijd een volledige terugkeer naar het niveau van functioneren van voor het begin van de verschijnselen plaats. De patiënt houdt geen blijvende consequenties over aan de psychotische symptomen.
Gedeelde psychotische stoornis
Het kan gebeuren dat iemand een waan van een dierbare naaste overneemt en op een gegeven moment zelf overtuigd is van de waarheid ervan. Er wordt dan gesproken van een gedeelde psychotische stoornis, ook wel Folie à Deux genoemd. De waan komt immers voort uit het waansysteem van een (belangrijke) ander en bevat dezelfde inhoud als de persoon, waarmee een nauwe/intieme relatie wordt onderhouden. Wanneer de relatie met de ander wordt beëindigd, verdwijnen doorgaans ook de waandenkbeelden weer. Aan dit ziektebeeld houdt de patiënt over het algemeen geen blijvende gevolgen over.
Psychotische stoornis door een somatische aandoening
Bij dit ziektebeeld staan opvallende hallucinaties of wanen op de voorgrond, die volledig voortkomen uit een somatische aandoening, zoals een lichamelijke ziekte. De verschijnselen mogen niet voortkomen uit een andere psychische stoornis, zoals dementie.
Psychotische stoornis door een middel
De psychotische verschijnselen komen rechtsstreeks voort uit inname van alcohol, drugs of geneesmiddelen. Wanneer de oorzaak in het gebruik van drugs ligt, wordt ook wel van een drugspsychose gesproken. De hallucinaties of wanen bij deze stoornis zijn ernstiger dan verwacht mogen worden op basis van de ingenomen middelen. Hallucinaties, waarvan de patiënt inziet dat ze veroorzaakt worden de ingenomen middelen (zoals bij de hallucinerende werking van sommige drugs), maken geen onderdeel uit van dit ziektebeeld.
Psychotische stoornis Niet Anderszins Omschreven (NAO)
Restcategorie. Er bestaat bij de psychotische stoornis NAO onduidelijkheid over de specifieke diagnose. Hieraan kunnen een drietal redenen ten grondslag liggen:
- er zijn te weinig gegevens voor handen om een specifieke diagnose te stellen;
- er is sprake van tegenstrijdige informatie, waardoor geen specifieke diagnose kan worden gesteld;
- er is niet voldaan aan alle benodigde criteria van een andere (specifieke) psychotische stoornis.
Een voorbeeld is een post partum psychose, die niet aan alle criteria van de kortdurende psychotische stoornis voldoet. De opvallende psychotische verschijnselen duren bijvoorbeeld niet langer dan één maand, maar zijn na die maand niet volledig verdwenen. De psychose is in dat geval nog niet in remissie, waardoor niet gesproken mag worden van een kortdurende psychotische stoornis. Om toch aan te geven dat er sprake is van een ziektebeeld en om tegelijkertijd de significantie van de symptomen aan te geven, kan de term psychotische stoornis NAO worden gebruikt.