(nog) geen diagnoseDe verschillende typen schizofrenie
Schizofrenie komt in verschillende gedaanten voor. Niet iedereen die aan schizofrenie lijdt, heeft dezelfde symptomen en ervaart dezelfde problemen. Er bestaan verschillende vormen van schizofrenie, met ieder hun eigen kenmerkende symptomen en specifieke problemen.
De DSM-IV, een veel gebruikt classificatiesysteem dat psychiaters en psychologen hanteren bij het vaststellen van een ziektebeeld of stoornis (en dus ook voor schizofrenie), onderscheidt vier verschillende vormen van schizofrenie: het paranoïde, gedesorganiseerde, katatone en ongedifferentieerde type. Ten slotte wordt nog een restcategorie gehanteerd: het resttype. De verschillende vormen van schizofrenie worden ondercheiden op basis van de op de voorgrond staande symptomen op het moment van beoordeling. Het beeld (en dus ook het type)kan in de loop van de tijd veranderen.
Het komt ook voor dat patiënten symptomen van verschillende subtypen hebben. Het is belangrijk om in het achterhoofd te houden is dat voor de diagnose van een specifiek subtype in eerste instantie altijd voldaan moet worden aan de algemene criteria voor schizofrenie.
Paranoïde type
Dit type schizofrenie kenmerkt zich door het overheersen van betrekkelijk stabiele wanen en/of gehoorshallucinaties (stemmen). Voorbeelden zijn dat iemand het idee kan hebben achtervolgd of bespioneerd te worden, dat iemand anders controle uitoefent over zijn denken en handelen of dat iemand anders kwade bedoelingen in de zin heeft. Er kan hierbij sprake zijn van meerdere waansystemen tegelijkertijd. Aanvullend hierop kan iemand met paranoïde schizofrenie stemmen in zijn hoofd horen, die al dan niet bevelen geven tot het opvolgen van bepaalde opdrachten, bedreigende inhoud uiten of commentaar hebben op de persoon in kwestie. Dit roept vaak gevoelens van angst, onmacht en/of boosheid op. Paranoïde schizofreniepatiënten functioneren, in vergelijking met patiënten die lijden aan een van de andere vormen van schizofrenie, doorgaans redelijk.
Gedesorganiseerde type
De nadruk bij deze vorm van schizofrenie ligt op problemen met betrekking tot het cognitief en affectief functioneren. Elk van de volgende symptomen dienen hierbij volgens de DSM-IV aanwezig te zijn: onsamenhangende spraak, chaotisch gedrag en een vlak of inadequaat gevoel. Onsamenhangende of verwarde spraak kenmerkt zich door wijdlopigheid, breedsprakigheid, ongestructureerdheid (‘van de hak op de tak springen’) of het gebruiken van ongewone of niet-bestaande woorden. Iemand is hierdoor vaak lastig te volgen. Dit kan versterkt worden door eventuele denkstoornissen.
Chaotisch gedrag kan zich uiten in het niet doelgericht uitvoeren van handelingen. Het vermogen om op een goede manier te plannen of te organiseren kan aangetast zijn, hetgeen tot onverantwoordelijk en vreemd gedrag kan leiden.
Van een vlak of inadequaat gevoel (affect) is sprake wanneer emoties worden getoond, die niet toepasselijk zijn voor de situatie (denk aan oninvoelbaar lachen) of wanneer wel bij de situatie passende emoties uitblijven. De gevoelsuiting is oppervlakkig, waardoor familieleden en andere betrokkenen de indruk krijgen dat de gedesorganiseerde schizofreen onverschillig in het leven staat; ´het doet hem allemaal toch niks´. Patiënten, die aan dit type schizofrenie lijden, zijn meestal sociaal geïsoleerd. Bij het gedesorganiseerde type hoeft niet per se sprake te zijn van wanen of hallucinaties, maar wanneer deze wel optreden, staan ze meestal niet op de voorgrond.
Katatone type
Het katatone type wordt gekenmerkt door problemen in de motoriek, ook wel katatonie genoemd. Dit kan zich bij verschillende patiënten op een volkomen tegengestelde manier uiten. Terwijl de een voor langere tijd bewegingloos in een soms bizarre houding verkeert (en daar ook lang in kan blijven), is bij de ander juist sprake van overmatige, doelloze en ongecontroleerde activiteit. Deze bewegingen kunnen stereotiep zijn en gepaard gaan met vreemde gelaatsuitdrukkingen. Ook zijn er patiënten, die afwisselend last hebben van beide varianten: zowel bewegingsarmoede als motorische hyperactiviteit.
Ook kan het vermogen om te praten worden aangetast. Verder kan sprake zijn van extreem negativisme, waardoor er weerstand optreedt tegen opdrachten en instructies van anderen.
Tenslotte kan het katatone gepaard gaan met imitatiegedrag, zoals het herhalen van andermans woorden en zinnen (echolalie) of bewegingen en handelingen (echopraxie).
Een patiënt hoeft niet aan alle bovengenoemde criteria te voldoen, wil er sprake zijn van katatone schizofrenie.
Voor familieleden en andere naast betrokkenen is het belangrijk om zich bewust te blijven van het feit dat het vreemde gedrag onderdeel is van het ziektebeeld van de patiënt. Dit zal de acceptatie bespoedigen.
Ongedifferentieerde type
De algemene criteria van schizofrenie zijn aanwezig, maar kenmerken van het paranoïde, gedesorganiseerde of katatone type staan niet op de voorgrond.
Resttype
Het resttype kenmerkt zich door de voortdurende aanwezigheid van lichte, niet opvallende symptomen van schizofrenie. De nadruk ligt hierbij op de mildheid van de symptomen. Er is geen sprake van opvallende wanen, hallucinaties, onsamenhangende spraak en uitgesproken chaotisch of katatoon gedrag.