Reactie Ypsilon op de 3e evaluatie van de BOPZ

Ministerie van VWS
Directie Curatieve Zorg, afdeling Curatieve GGZ
t.a.v. dhr. E.G. Memeo (kamer A-1231)
Postbus 20350
2500 EJ  Den Haag

Betreft: reactie Ypsilon op rapport derde evaluatiecommissie BOPZ

Geachte heer Memeo,

Het is tien jaar geleden dat Ypsilon een boekje uitbracht onder de titel ’Bescherming voor psychotische mensen’. Het boekje beschreef de problemen die familieleden en patiënten ondervonden met de Wet BOPZ. Aan de hand van 46 praktijkvoorbeelden analyseerde Ypsilon wat er mis was met de Wet, maar ze deed ook aanbevelingen over hoe het beter kon.
Sommige aanbevelingen zijn inmiddels verwoord in wetswijzigingen; daarnaast zag Ypsilon de Wet na elke evaluatie beter worden. Het jongste evaluatierapport is een voortzetting van deze lijn. Het behoeft weinig betoog, dat Ypsilon zich verheugt over deze ontwikkeling. Als de adviezen van de commissie worden overgenomen, zijn 9 van de 9 aanbevelingen die Ypsilon destijds deed (zie bijlage), verwezenlijkt. In deze brief volstaan wij daarom met een reactie op hoofdlijnen.

Het geheel overziend

Tien jaar is lang, te lang voor de mensen die tussen wal en schip vielen en adequate behandeling hebben moeten ontberen met alle desastreuze gevolgen van dien. De opmerking van de evaluatiecommissie dat de Wet BOPZ “in de praktijk redelijk functioneert” (Samenvatting Evaluatierapport, Inleiding, 3e alinea) lijkt ons een te rooskleurige voorstelling van zaken. Ypsilon ziet het rapport van de evaluatiecommissie overigens wel als een duidelijke onderkenning van de aangekaarte problematiek en is blij dat het gedachtegoed van Ypsilon inmiddels door een brede groep wordt gedragen. Van harte hoopt Ypsilon, dat de aanbevelingen van de evaluatiecommissie zullen worden overgenomen.

Tussen BOPZ en Zorgwet

"Met het groeien van de complexiteit van de Wet, groeide ook de jurisprudentie en het aantal suggesties voor verdere verbeteringen. De roep om een nieuwe Wet ging steeds duidelijker klinken. Daarbij spelen maatschappelijke ontwikkelingen, en met name gewijzigde opvattingen een rol. (…) De vraag rijst dan ook hoeveel ruimte de Wet BOPZ op de langere termijn nog biedt tot een geordend proces van wezenlijke verdere verbetering ", aldus de commissie ( p. 23, 2e en 3e alinea).

Onze reactie: Ypsilon kan zich in deze redenering vinden, en vertrouwt erop, dat er geen vacuüm zal ontstaan: het schrijven en invoeren van een nieuwe Wet kost jaren en in die tussentijd mag de groep om wie het gaat niet verstoken zijn van adequate zorg. Het tweesporenbeleid -zoals ook voorgestaan door de evaluatiecommissie (p. 106/7, sub 4.1)- : werk toe naar een nieuwe Wet, maar niet zonder tegelijk belangrijke voorstellen door te voeren in de oude, lijkt ons dan ook de enige juiste benadering.

“De wettelijke regeling dient gebaseerd te zijn op het uitgangspunt van het recht op passende zorg dat de zorgbehoefte van de patiënt centraal stelt. Passende zorg beoogt herstel van de gezondheid, zonodig herstel van de wilsbekwaamheid en herstel van de mogelijkheden tot maatschappelijke participatie. (…) Alle patiënten die als gevolg van een psychiatrische aandoening gevaar veroorzaken, moeten ook daadwerkelijk de zorg kunnen ontvangen die zij nodig hebben.” (p. 110, sub 4.3,1)

Destijds pleitte Ypsilon voor de term ‘bescherming’ als centraal begrip in de BOPZ, hetgeen als volgt werd toegelicht: “Hierbij is het van belang te beseffen dat het begrip 'bescherming' veel breder is dan uitsluitend de bescherming van de rechtspositie. Onder bescherming kan ook worden begrepen de zorg, begeleiding en het verstrekken van medicijnen voor de categorie psychotische mensen zonder ziekte-inzicht”. Het moge duidelijk zijn dat Ypsilon blij is dat de commissie blijkbaar ook van dit uitgangspunt is uitgegaan; zij schaart zich graag achter de wijze waarop de commissie dit heeft verwoord.
NB: de kwaliteit en effectiviteit van de psychofarmaca zijn in de loop der jaren gelukkig aanzienlijk verbeterd. Ook het inzicht in diverse ziektebeelden is toegenomen (zoals bij schizofrenie neergelegd in Multidisciplinaire Richtlijnen). Daarmee is ook de verantwoordelijkheid van de behandelaars toegenomen om ook de patiënten zonder ziekte-inzicht daarvan mee te laten profiteren.

Niet ingrijpen ook verantwoorden
Een doorn in het oog van Ypsilon is altijd geweest dat een psychiater zich wèl moet verantwoorden als hij besluit tot een dwangopname of dwangbehandeling, maar van verantwoording geen sprake is als hij daarvan juist afziet. Ook de commissie heeft dit hiaat geconstateerd en stelt voor dat de psychiater in alle gevallen een geneeskundige verklaring dient in te vullen; dus ook als hij een opname niet nodig acht. Het spreekt voor zich dat Ypsilon zich hierin kan vinden.

Dat geldt eveneens voor de suggestie van de commissie om het dossier niet te beperken tot het oordeel van de onafhankelijke psychiater, “maar ook de mening van de behandelend psychiater kan tot uitdrukking komen in de geneeskundige verklaring. De mening van naasten, voor zover zij betrokken zijn bij de patiënt, zou ter informatie van de officier van justitie en de rechter bij de geneeskundige verklaring kunnen worden gevoegd.” (p. 61/2, sub 3.8) Voor de groep waar Ypsilon zich sterk voor maakt, mensen met schizofrenie of een psychose die vaak ziekte-inzicht ontberen, is dit een onontbeerlijke aanvulling.
NB: als er een onderzoek zou worden gedaan naar het lot van al diegenen, die géén Rechterlijke Machtiging hebben gekregen of bij weigering van een (gedwongen) behandeling weer op straat zijn gekomen (een situatie waar Ypsilon dagelijks mee geconfronteerd wordt), zou de uitkomst daarvan ongetwijfeld schokkend zijn.

Onderscheid tussen wilsbekwaam en -onbekwaam
De commissie stelt voor dat meer waarde gehecht dient te worden aan wilsbekwaam verzet dan aan wilsonbekwaam verzet. "De evaluatiecommissie is van mening dat als uitgangspunt zou moeten worden gehanteerd dat de patiënt de vrijheid moet worden toegekend om volledig bij zinnen een bepaalde interventie af te wijzen." (p. 93, sub 3.15).
Het is ons niet geheel duidelijk welke patiënten de commissie hier precies op het oog heeft en hoe dit uitgangspunt zich verhoudt met de op 15 februari 2007 aanvaarde wetswijziging tot verruiming van dwangbehandeling.
Ypsilon bepleitte eerder dat mensen zonder ziekte-inzicht een aparte categorie zouden vormen waarvoor andere normen zouden moeten gelden als het gaat om dwangbehandeling dan mensen die wel in staat zijn om hun eigen situatie goed te beoordelen. Als dat de bedoeling is van het aangehaalde citaat, dan kan Ypsilon zich hierin vinden.

Contouren van een nieuwe regeling
De commissie heeft in Hoofdstuk 4 globaal uiteengezet hoe een nieuwe regeling er uit zou moeten zien. Ypsilon kan zich goed vinden in de door de commissie genoemde contouren.

Invoering van een commissie psychiatrische zorg
Om haar aanbevelingen te verwezenlijken doet de commissie het voorstel tot invoering van een commissie psychiatrische zorg; deze krijgt een centrale rol toebedeeld. De commissie zou moeten bestaan uit drie personen, te weten een psychiater, een gezondheidsrechtjurist en "iemand die vanuit patiënten-, familie- en maatschappelijk perspectief deskundig is." (p. 121. sub 4.6,2) Ook deze suggestie klinkt Ypsilon als muziek in de oren. Ze biedt graag haar expertise aan.

Zoals u in het bovenstaande hebt kunnen lezen staat Ypsilon zeer positief tegenover de aanbevelingen van de derde evaluatiecommissie. Uiteraard zijn wij gaarne bereid deel te nemen aan verdere discussies over zowel de voorgestelde aanpassingen van de huidige Wet als de aanbevelingen t.a.v. een nieuwe wetgeving, almede onze expertise op het vlak van schizofrenie en psychose te delen.

Hoogachtend,

Bert Stavenuiter
Directeur

Bijlage: De aanbevelingen van Ypsilon door de tijd heen gezien

Wijzigingen na de eerste evaluatie (1996):

Het begrip ‘gevaar’ werd in de wettekst geconcretiseerd en omvat voortaan ook:

• het gevaar dat betrokkene maatschappelijk te gronde gaat;
• het gevaar dat betrokkene zichzelf in ernstige mate zal verwaarlozen;
• het gevaar voor de psychische gezondheid van een ander;
• het gevaar dat betrokkene een ander, die aan zijn zorg is toevertrouwd, zal verwaarlozen.

Ypsilon aanbeveling 1

Een wetsvoorstel met de mogelijkheid tot zelfbinding wacht alleen nog op goedkeuring door de Eerste Kamer.
Ypsilon aanbeveling 6

De voorwaardelijke machtiging die mogelijkheden biedt voor dwang(en drang)behandeling buiten de instelling is per 1 januari 2004 in werking getreden.
Ypsilon aanbeveling 8

Wijzigingen na de tweede evaluatie (2002):

Op 15 februari 2007 aanvaardde de Tweede Kamer een wetsvoorstel tot verruiming van dwangbehandeling. Voor dwangbehandeling gelden niet langer strengere criteria dan voor dwangopname.
Ypsilon aanbeveling 7

Aanbevelingen tot wijziging na de derde evaluatie (2007):

De wettelijke regeling dient gebaseerd te zijn op het uitgangspunt van het recht op passende zorg
Ypsilon aanbeveling 2

Er dient meer waarde te worden gehecht aan wilsbekwaam verzet dan aan wilsonbekwaam verzet.
Ypsilon aanbeveling 3

De weigering van een onafhankelijke psychiater om een geneeskundige verklaring af te geven dient toetsbaar te worden gemaakt.
Ypsilon aanbeveling 4

Naast het oordeel van de onafhankelijke psychiater zou ook de mening van de behandelend psychiater tot uitdrukking moeten komen in de geneeskundige verklaring en zou de mening van naasten hieraan kunnen worden toegevoegd.
Ypsilon aanbeveling 5

Het op peil houden van kennis bij BOPZ-rechters behoeft voortdurende aandacht.
Ypsilon aanbeveling 9