AFBOUWEN Het ene medicijn is het andere niet Veel mensen die herstellen van een eerste psychose willen hun antipsychotica afbouwen of ermee stoppen. Het is belangrijk om dat zo veilig mogelijk te doen. Uit onderzoek blijkt dat het bij bepaalde antipsychotica minder risicovol is om af te bouwen dan bij andere. Hoe kan dat en hoe werkt dat in het brein? Franciska de Beer, neurowetenschapper in het UMC Groningen, bekeek samen met andere onderzoekers de voor- en nadelen van het vroegtijdig afbouwen van antipsychotica. Zij coördineerde onder andere de HAMLETT-studie. Toen ze deelnemers sprak, merkte ze dat de één veel makkelijker afbouwde dan de ander. Ze wilde weten waar dat aan lag en hoe dit werkt in het brein. De gangbare gedachte is dat antipsychotica werken door bepaalde receptoren in de hersenen te blokkeren, met name de dopamine D2-receptoren. Die receptoren zijn plekken waar dopamine, een belangrijke boodschapperstof in het brein, zich aan kan hechten. Te veel dopamine wordt vaak in verband gebracht met psychoses. Door de dopamineverwerking in het brein te remmen, helpen antipsychotica om psychotische symptomen te verminderen. Maar het idee is dat het brein reageert op langdurige remming van dopaminereceptoren door ervoor te zorgen dat er meer receptoren komen voor dopamine. Dit heet de dopamine supersensitivity hypothese. Mogelijk is er hierdoor na het afbouwen een extra risico op terugval. Dit omdat er dan weer, net als bij de eerste psychose, een teveel aan dopaminewerking is. Dat is dan ook de reden dat afbouwen van antipsychotica heel geleidelijk moet gebeuren. Drie groepen antipsychotica Dit kan bij verschillende antipsychotica wel net wat anders gaan. Niet alle antipsychotica werken namelijk precies hetzelfde op het dopaminesysteem. We kunnen grofweg drie groepen onderscheiden. Er zijn antipsychotica die sterk aan de dopaminereceptoren binden en het dopaminesysteem sterk blokkeren, zoals haloperidol, risperidon, amisulpiride. Daarnaast zijn er antipsychotica die het dopaminesysteem wat milder blokkeren, zoals olanzapine, quetiapine en clozapine. En er is een derde groep die het wat anders aanpakt en het dopaminesysteem lichtjes stimuleert, maar wel minder dan je zonder antipsychotica zou hebben. Hierdoor wordt er nog steeds minder dopamine verwerkt door het brein. Voorbeelden hiervan zijn aripiprazol, brexpiprazol en cariprazine. De onderzoekers van de HAMLETT-studie vroegen zich af of er dan ook een verschil zit in het afbouwen van deze antipsycho- tica, en met name in het risico op een terugval. Ja, blijkt nu. De gebruikers van gedeeltelijk stimulerende antipsychotica (aripiprazol, brexpiprazol en cariprazine) en antipsychotica met een lage bindingskracht (olanzapine, quetiapine en clozapine) hebben een lagere kans op een terugval dan de gebruikers van sterk bindende antipsychotica. De Beer heeft bij haar onderzoek ook naar de hersenen gekeken. Hersenscans lieten zien dat er bij afbouwers kort na het stoppen van blokkerende antipsychotica meer dopaminereceptoren zichtbaar waren dan bij de controlegroep die niet afbouwde. De hersenen waren zoals verwacht op dat moment gevoeliger voor dopamine. Dit effect zagen onderzoekers niet bij deelnemers die aripiprazol hadden afgebouwd. Na twee maanden was er bij de afbouwers van de dopamineblokkerende medicijnen geen verschil meer met de controlegroep en was hun gevoelige periode voorbij. Wat er precies gebeurt bij het stoppen met aripiprazol en waarom dat mogelijk beschermt tegen terugval is nog niet duidelijk. Daar is meer onderzoek voor nodig. Conclusie Wat kan je leren van dit onderzoek? Langzaam afbouwen onder begeleiding blijft verstandig. En het afbouwen van bepaalde antipsychotica lijkt minder risicovol te zijn. Bij het afbouwen van laag D2-receptor bindende medicijnen (olanzapine, quetiapine, clozapine), of gedeeltelijk D2-receptor stimulerende medicijnen (aripiprazol, brexpiprazol, cariprazine) komen minder terugvallen voor bij mensen die hersteld zijn van een eerste psychose. Antipsychotica met een sterke binding (haloperidol, risperidon en amisulpiride) hebben een groter risico op een terugval. Bij die medicijnen is het verstandig om extra langzaam af te bouwen. Bram-Sieben Rosema ypsilon.org/zorg-voor-de-ander/wonen Een eigen voordeur voor iedereen! In de rubriek Wonen moet zo! belicht YN elke keer een initiatief op het gebied van wonen. NAASTENINITIATIEVEN Bewezen succesvol Sinds Piet dankzij de inzet van zijn ouders een plek in een naasteninitiatief vond, heeft hij al drie jaar geen crisisopname meer gehad. Voor de buren is de woonvorm in hun straat niet heel bijzonder. Zij noemen het een ‘buurt zoals elke andere’, behalve dan dat bewoners elkaar net wat meer helpen. Maar wat voor de buurt zo vanzelfsprekend voelt, blijkt toch heel bijzonder te zijn. Wetenschappelijk onderzoek van het UMC Utrecht bevestigt wat familieleden al jaren zien: naasteninitiatieven werken beter dan reguliere beschermde woonvormen. Veel beter. Zo’n 25 jaar geleden richtten Ypsilonleden voor hun dierbare met een psychische aandoening een kleinschalig woon-zorgcomplex op. Overal in het land volgden vergelijkbare initiatieven. Maar wat leveren die precies op? ‘In het onderzoek Wonen, gewoner, gewoonst (WGG) hebben we dat onderzocht’, vertelt Heleen Schönau, specialist Wonen bij Ypsilon. 'Daaruit komt duidelijk naar voren dat bewoners in een naasteninitiatief beter functioneren en een betere kwaliteit van leven ervaren dan bewoners van reguliere beschermde woonvormen. Fantastisch om te horen natuurlijk, en een mooie opsteker voor de naasten die hierin geïnvesteerd hebben. Het is vaak een lang en uitdagend traject, maar dan héb je dus ook echt wat.’ Succesfactoren Maar hoe kan iets dat zo normaal lijkt, zulke bijzonder goede resultaten opleveren? Uit het onderzoek komen verschillende succesfactoren naar voren. Schönau: ‘Zo is het gemeenschapsgevoel heel belangrijk. Bewoners steunen en helpen elkaar onderling. Hierdoor hebben ze het gevoel dat ze er niet alleen voor staan. Daarnaast hebben ze regelmatig contact met wijkbewoners, waardoor ze zich veiliger voelen in hun omgeving en minder vaak te maken krijgen met stigma’s vanuit de buurt.’ Ook het feit dat je er als bewoner in principe voor altijd mag blijven wonen, is belangrijk, gaat Schönau verder. ‘In veel reguliere woonvormen moet je weg als het weer beter met je gaat. In een naasteninitiatief mag je wél blijven wonen. Dat zorgt voor de rust en stabiliteit die nodig zijn voor herstel.’ Bewoners van naasteninitiatieven functioneren beter en hebben een betere kwaliteit van leven lees verder → www.ypsilon.org WONEN MOET ZO! 11 YPSILON NIEUWS 1 | 2026 10 ONDERZOEK
RkJQdWJsaXNoZXIy NzkyMjk=