Ypsilon nieuws 1 | 2026

BFF BFF ERVARINGSVERHAAL Spijt van mijn beslissing DUBBELINTERVIEW De psychiater als cliënt of naaste WONEN MOET ZO! Naasteninitiatieven werken beter Een chatbot als therapeut pag 16 AI IN DE GGZ YPSILON NIEUWS 1 | 2026 ontwikkelingen en achtergronden rond psychische kwetsbaarheden n

3 YPSILON NIEUWS 1 | 2026 artikelen 4 De psychiater als cliënt of naaste Interview 8 Ik heb tegen mijn moedergevoel in gehandeld Ervaringsverhaal 10 Het ene medicijn is het andere niet Onderzoek 16 Een chatbot als therapeut AI in de ggz 21 Polemiek Ansje en Geertje 22 Onevenwichtige triade Onderzoek columns 13 Rechtvaardigheid Ellen van der Mee 23 Begeleiders Mijn zus en ik 27 Vallende dominosteentjes Feuilleton gesignaleerd 24 Boeken Help! Mijn kind heeft een depressie 26 Boeken Kort organisatie 6 Wie-is-wie Annelies Scheepens 7 Altijd vooruitkijken en vooroplopen Interview Marjo Markx 12 Ledenraad Even voorstellen… 14 Adviesdienst Ypsilon Toets 1 voor chatbot? 28 Impact Elkaar versterken regionaal 11 Wonen moet zo! Naasteninitiatieven bewezen succesvol 15 Aan een half woord genoeg Ypsalon Wageningen nieuws en service 2 Nieuws voor Naasten | Agenda 29 In het nieuws 30 Ypsilon in de regio 31 Colofon 32 Prikbord 2 ACTUEEL INHOUD n In dit nummer Nieuws voor Naasten Ypsilon speurt in media en vakbladen naar nieuws over psychische kwetsbaarheden en haalt daar de interessante berichten uit. Kijk voor het laatste nieuws op ypsilon.org/actueel/nieuws of abonneer je op onze gratis nieuwsbrief Nieuws voor Naasten. agenda BOEKEN • Veteranen van Ypsilon Gesprekken met Ypsilon- leden van het eerste uur - Ria en Wim Trinks • Ik ben niet ziek, ik heb geen hulp nodig - Xavier Amador • Afscheid zonder begrafenis - Emma van Weel BROCHURES • Leven met een suïcidale naaste Brochure voor naasten van mensen met gedachten aan zelf- doding • Help! Psychose in de familie Brochure voor naasten over psychosegevoeligheid Ook verkrijgbaar in het Arabisch. • Ziek? Hoezo ziek? Brochure over verbindende gespreksvaardigheden voor familieleden • Dubbele Diagnose Brochure voor familieleden • Wie zorgt praat mee! Informatie over privacy en autonomie • VIP-zorg Informatie over vroeg ingrijpen bij psychose • Psychose, forensische zorg en familie • Nadenken over nalaten Brochure over nalaten, testamenten en nalatenschappen Gratis te downloaden. Een geprint exemplaar is tegen betaling te bestellen via de webshop. OVERIG • Strooifolder Wat biedt Ypsilon? • Strooifolder Ypsilon zoekt Vrienden! • Triadekaart • Kate CD over schizofrenie in het gezin Voor de strooifolders betaal je alleen portokosten. te bestellen Alle onderstaande uitgaven zijn te bestellen op ypsilon.org/webshop of via het landelijk bureau van Ypsilon: 088 000 21 20. Voor leden gelden lagere prijzen. www.ypsilon.org VOORAF Geen mens aan te pas gekomen Een tijdje geleden luisterde ik op YouTube naar muziek. Wat een toffe nieuwe band had ik ontdekt! Niet veel later kwam ik erachter dat er geen mens aan te pas was gekomen - het hele nummer was gemaakt door AI, kunstmatige intelligentie. Op steeds meer plekken is AI niet meer weg te denken en is het niet meer van ‘echt’ te onderscheiden. Ook in de ggz wordt er steeds meer gebruik van gemaakt. Dat biedt volop kansen - sommige werkzaamheden kun je voortaan doen in een fractie van de tijd. Maar bedreigingen zijn er ook. Zo kwam laatst aan het licht dat mensen met psychosegevoeligheid extra risico lopen bij het gebruik van ChatGPT. Deskundigen hebben al meerdere mensen gezien die psychisch ontregeld raakten na het gebruik van dergelijke AI-chatbots. Kortom: AI is er en gaat niet meer weg. Hoogste tijd dus dat we leren ons ertoe te verhouden, binnen en buiten de ggz. Ypsilon ging daarom voor je op onderzoek uit. Vanaf pagina 16 lees je er meer over. Imke van Wettum | eindredacteur | yn@ypsilon.org In het hele land worden mooie activiteiten georganiseerd. Op de Ypsilonagenda vind je de data van (regionale) gespreksgroepen of themabijeenkomsten bij jou in de buurt. Ook lezingen, congressen, tentoonstellingen, voorstellingen en de gratis online kennissessies vind je op ypsilon.org/agenda

4 www.ypsilon.org 5 YPSILON NIEUWS 1 | 2026 INTERVIEW INTERVIEW De psychiater als cliënt of naaste Van Mierlo en Kloet kennen elkaar nog van GGZ Breburg, waar zij een aantal jaren samenwerkten. Beide psychiaters delen hun persoonlijke ggz-ervaringen op sociale media, vertellen erover op conferenties en als het iets toevoegt ook in de behandelkamer. Kloet heeft naast zijn werk als psychiater een ‘loopbaan als patiënt’ en Van Mierlo is ‘zoon van’. Meestal kijkt de psychiater binnen bij de persoon die tegenover hem of haar zit. Op uitnodiging van Ypsilon zijn voor dit gesprek de rollen omgedraaid. Kloet en Van Mierlo vertellen over hun eigen zielenroerselen. Bert Stavenuiter (directeur Ypsilon) en Rita Loholter (redactielid YN) luisteren. Als het gaat om het delen van eigen ervaringen, is Kloet al decennia een voorvechter. Hij denkt terug aan zijn studietijd, aan hoe hij heeft geworsteld met opkomende angsten en depressies. ‘Het heeft me een aantal keren bijna de kop gekost, omdat er te veel van mijn brein gevraagd werd. Ik ben heel sensitief over wat er in mijn omgeving gebeurt. Er zitten ook mooie dingen aan bipolariteit, maar je moet er wel mee leren omgaan. Ik heb er nu meer evenwicht in gevonden.’ Van Mierlo volgde Kloet de afgelopen jaren met bewondering en heeft veel respect voor zijn openheid. ‘Je weet niet hoe je collega’s reageren, of het geaccepteerd wordt.’ Een goede keuze Na de geboorte van Van Mierlo kreeg zijn moeder haar eerste manie. ‘Er was wel een grootmoeder in de buurt die voor stabiliMijn kennismaking met een ervaringsdeskundige bij de behandeling van mijn zoon, achttien jaar geleden, ervoer ik als zeer positief. Het gaf mij hoop, want het kon weer beter gaan. Een ervaringsdeskundige in de ggz is open over zijn of haar eigen persoonlijke ervaringen. Het delen kan voor anderen zeer waardevol zijn. Maar hoe zit het met de andere ggz-medewerkers? Hoewel het steeds normaler wordt, zijn er ook hulpverleners die absoluut niet aan collega’s vertellen dat hun familielid psychische problemen heeft of dat zijzelf een kwetsbaarheid hebben. Vakgenoten Tom van Mierlo en Jeroen Kloet doen dat wel. ‘Er zijn veel hulpverleners met een kwetsbaarheid. Openheid kan de behandeling ten goede komen.’ Tom van Mierlo: 'Het helpt om voortdurend in de nabijheidszone te blijven. En dus ook dicht bij jezelf.' Jeroen Kloet: ‘Ik stel me standaard voor met: ik ben psychiater en ik bezit een wiebelige geest’ teit zorgde. Maar het feit dat mijn moeder tijdens onze jeugdjaren verschillende manische episodes heeft gehad zorgde thuis wel voor enige onrust en voor een gevoel van onveiligheid.’ Ook op latere leeftijd is zij nog een paar keer opgenomen, ook recentelijk nog, met een leeftijd van negenentachtig jaar. ‘Iedereen heeft zijn eigen redenen om een bepaald beroep te kiezen. Dat geldt des te meer voor mensen die in de ggz werken’, stelt hij. ‘Dat geldt zeker voor mij. Maar ik zou het ook voor geen goud willen missen.’ Hij is blij met zijn beroepskeuze en het vak wordt alleen maar mooier naarmate hij zijn ervaringen kan integreren. Professionele nabijheid ‘In 2014 had ik net het werkboek HIC (High Intensive Care) uitgebracht. In die tijd werd mijn moeder weer opgenomen. Met handen en voeten gebonden lag ze in de separeercel. En ik zat daar met mijn HIC-werkboek in mijn handen en vroeg mij met een gevoel van onmacht af: hoe dan?’ Als bestuurder en psychiater weet Van Mierlo heel goed hoe het moet, maar als zoon je moeder geïsoleerd te zien is een ingewikkelde confrontatie. ‘Ik was er als zoon, maar ben ook psychiater.’ In behandelsituaties met zijn moeder vertelde hij altijd dat hij psychiater is. Als zoon was hij vaak verdrietig, maar af en toe boos, ook op zijn moeder. Ypsilonners zullen dit herkennen. De situaties met zijn moeder hebben Van Mierlo geholpen om nederig te blijven kijken naar ‘hoe we het met elkaar doen’. Het heeft hem ook geholpen om het gesprek met zijn collega’s op te zoeken om de zorg een andere vorm te geven. ‘Professionele nabijheid in plaats van professionele afstand: het helpt om voortdurend in de nabijheidszone te blijven. En dus ook dicht bij jezelf.’ Een schat aan ervaringen Tijdens zijn studie en bij zijn vorige werkgever werd van Mierlo nog afgeraden om over zijn persoonlijke ervaringen te praten. Hij doet dit als bestuurder bij ggzinstelling Reinier van Arkel wel. Achteraf vindt hij dit advies niet juist. Ook als leidinggevende kun je goed gebruik maken van je ervaringskennis. 'Als voorbeeld: ook op de HIC, in een psychiatrische crisis, kun je herstelondersteunende zorg toepassen. Daar zijn collega’s het niet altijd over eens. Het gebruik maken van eigen ervaringen kan dan helpen.’ Kloet vindt het mooi dat Van Mierlo op deze manier werkt. ‘Het zou goed zijn als in alle lagen van de organisatie vanuit deze openheid wordt gehandeld. Het delen zou breder gedragen moeten worden. Het moet geen uitzondering zijn. Er zijn veel mensen in de hulpverlening die een kwetsbaarheid hebben en we weten dat openheid de behandeling van de patiënt ten goede kan komen.’ Bij Kloet komen regelmatig collega’s langs met de wens om te delen, maar ook met angst voor afwijzing door stigma of zelfstigma. ‘Terwijl het bevrijdend kan werken als je het erover kunt hebben.’ Volgens Kloet ligt er een schat aan ervaringen bij de hulpverlening. Dokterstas Kloet heeft met voortschrijdend inzicht geleerd om zijn persoonlijke ervaringen, afhankelijk van de situatie, te gebruiken. Tom van Mierlo is psychiater en bestuurder bij Reinier van Arkel. Hij is mede-initiatiefnemer en schrijver van verschillende zorgmodellen: HIC (High Intensive Care), ART (Actief herstel in de Triade), Netwerkpsychiatrie. Zijn laatste boek heet 'De basis van mentale gezondheid'. Jeroen Kloet is psychiater bij het VIP-team Tilburg (Vroege Interventie Psychose) van GGZ Breburg. Hij is initiatiefnemer van het Anti Stigma Café en heeft veel blogs geschreven. lees verder →

WIE-IS-WIE 6 www.ypsilon.org YPSILON NIEUWS 1 | 2026 → vervolg 7 INTERVIEW ‘Ik stel me standaard voor met: ik ben psychiater en ik bezit een wiebelige geest. Dat opent meteen bij zeven van de tien gesprekken een deur. En als de patiënt het goed vindt, pak ik mijn dokterstas erbij.’ Van Mierlo knikt: ‘Die dokterstas is ons handelingsarsenaal om complexe problemen aan te vliegen.’ Maar geldt het omgekeerde ook? Heeft het psychiater-zijn Van Mierlo geholpen om een betere zoon te worden? ’Ik zou dolgraag antwoorden dat het zo is en misschien is het wel altijd een stille wens geweest in mijn leven. De realiteit is echter dat ik als zoon van mijn moeder mijn kennis en ervaring niet altijd heb kwijt gekund. Dat verdraagt zij niet in de verhouding tussen moeder en zoon. In haar manische fase noemt zij mij ‘haar psychiatertje’. En dat is dan niet liefkozend bedoeld.’ En Kloet dan? Heeft zijn psychiater-zijn ertoe geleid dat hij een 'betere' patiënt is geworden? ‘Het in de psychiatrie gaan werken was voor mij een drijfveer om precies te snappen wat er bij me speelt. En de wens dat ik het dan zou kunnen oplossen. Ja, de talloze gesprekken met medemensen die lijden aan een kwetsbaarheid en de manier hoe zij daarmee leven en het werk als psychiater hebben mij geholpen om ermee om te gaan.’ Inspiratie Het was fijn om naar deze twee psychiaters te luisteren. Wellicht raken collega’s in de psychiatrie geïnspireerd om ook over hun eigen ervaringen te praten - in een veilige omgeving en met respect voor de ander. Rita Loholter | yn@ypsilon.org Wie is Annelies Scheepens Even voorstellen, ik ben Annelies Scheepens. Sinds februari ben ik aan de slag voor Ypsilon en sta ik voor de uitdaging om bij te dragen aan de belangenbehartiging. Daarnaast draai ik na mijn inwerkperiode mee als medewerker van de adviesdienst en ook daar kijk ik naar uit. Niet alleen om mensen verder te helpen, maar ook om munitie te verzamelen om nog beter de vinger op de zere plek te leggen bij de ggz, financiers, farmaceuten, beleidsmakers, etcetera. Samenwerking met (familie-)ervaringsdeskundigen is waar een vereniging om draait en dat zit na vele jaren ervaring met belangenbehartiging in mijn dna. Eerder werkte ik onder andere voor MantelzorgNL, de vereniging voor budgethouders Per Saldo en de Nederlandse Vereniging voor een Vrijwillig Levenseinde (NVVE). Dat helpt mij om de weg te vinden in zorg en welzijn, wet- en regelgeving en in een politieke omgeving. Na mijn vorige baan als beleidsadviseur bij Palet Welzijn heb ik de overstap naar Ypsilon gemaakt om nog dichter bij de mensen te staan voor wie ik het doe. Ik kijk er dan ook naar uit om kennis te maken en jullie onmisbare ervaringen verder onder de aandacht te brengen. Mijn persoonlijke doel is dat jij je als naaste door mij gesteund of geholpen voelt. Als ik dat samen met mijn collega’s bereik, dan ben ik meer dan tevreden. In ‘Wie is wie’ stelt YN nieuwe redactieleden, personeels- en bestuursleden aan je voor. Welk gezicht schuilt achter welke naam? Voor welke zaken kun je bij ze terecht? Ditmaal het woord aan Annelies Scheepens, belangenbehartiger en medewerker adviesdienst bij Ypsilon. ‘Voordat ik bij Ypsilon kwam, was ik psychiatrisch verpleegkundige. Ik had veel te maken met mensen die een bipolaire of psychotische kwetsbaarheid hadden. Na de geboorte van mijn kinderen wilde ik niet meer in de zorg werken. Tenminste, niet op de werkvloer. Ik wilde wél wat voor mensen kunnen betekenen en zo kwam ik bij Ypsilon terecht. Daar kwamen mijn ervaringen in de psychiatrie goed van pas.’ Het kantoortje was destijds in Rotterdam. Computers waren er amper, alles ging per post. Als er een nieuwe YN uit was begon de race tegen de klok om alle adresetiketten op tijd af te hebben. Maar ook op andere dagen gingen ladingen informatiepakketten op de post - als Ypsilon bezig was geweest, zaten alle brievenbussen vol. Pionieren Ze herinnert zich nog goed de momenten waarop Ypsilonoprichtster Ria van der Heijden langskwam op kantoor. ‘Dan was ze weer op bezoek geweest bij hulpverleners om ze uit te nodigen voor een studiedag die wij organiseerden. Je moet wel komen, maar je mag alleen achterin zitten en luisteren, zei ze dan tegen hen. In die tijd was familie nog geen gesprekspartner in de ggz. In dat opzicht heeft Ria echt moeten pionieren. Dat is voor mij typisch Ypsilon: altijd vooruitkijken en vooroplopen om dingen beter te maken. Zo waren we de eersten die met Psysalons kwamen, bijeenkomsten waar naasten informatie kregen over psychische aandoeningen en met elkaar in gesprek konden gaan. Het coronavirus bracht alles in een stroomversnelling. Er waren tijdelijk geen fysieke gespreksgroepen mogelijk, dus zetten we in no time online kennissessies op, met deelnemers uit het hele land. Later was Ypsilon mede-initiatiefnemer van de online community BovenJan en de doorontwikkeling daarvan naar Mentaal.nl. En toen we zagen dat er nog nauwelijks podcasts over psychose en naasten waren, zijn we die zelf gaan opnemen. Ypsilon is ook de enige organisatie die niet wegkijkt als het moeilijk wordt. Zo ontwikkelden we een speciaal aanbod voor naasten met een familielid in de forensische zorg en maakten we een brochure voor naasten van mensen die suïcidaal zijn.’ Nog altijd wordt die brochure vrijwel dagelijks gedownload, net als de brochure over verbindende communicatie, waarin naasten praktische handvatten krijgen om in gesprek te komen en blijven met hun kwetsbare familielid. Lobby Al deze inspanningen hebben effect, ziet ze. Net als dat het z’n vruchten afwerpt om voor en achter de schermen tijd te steken in de beïnvloeding van de Haagse en de lokale politiek. Dat vraagt om netwerken, tact, strategie en vaak veel geduld, maar het is de inspanningen waard. ‘Ypsilon was een van de drijvende krachten in het succesvolle verzet tegen de eigen bijdrage in de ggz. Dankzij ons kregen mensen met psychische problematiek toegang tot de Wet langdurige zorg (Wlz) en werd de positie van familie en naasten bij dwangopname en dwangbehandeling structureel in de Wet verplichte ggz (Wvggz) verankerd.’ Ook met MIND, koepelorganisaties en ggzinstellingen had Markx regelmatig contact. ‘Als het gaat om samenwerken met naasten, dan is er zeker nog winst te behalen. Maar als je kijkt waar we vandaan komen... Voorheen werden naasten compleet over het hoofd gezien, nu wordt er triadisch gewerkt en is er steeds meer gelijkwaardigheid. Hulpverleners beseffen gelukkig steeds meer welke meerwaarde een goede samenwerking met naasten heeft.' Over haar wens voor de toekomst hoeft ze dan ook niet lang na te denken. ‘Dat álle hulpverleners naasten standaard informeren dat er ook ondersteuning voor hen is.’ Die ondersteuning ziet ze het liefst dicht bij mensen in de buurt. ‘Er worden in steeds meer gemeenten laagdrempelige zelfregie- en herstelcentra opgericht, nu vooral nog voor mensen die zelf mentale klachten hebben. Hoe mooi is het dat Ypsilon daarmee gaat samenwerken, zodat naasten daar straks ook terechtkunnen?’ Imke van Wettum | yn@ypsilon.org Altijd vooruitkijken en vooroplopen Ypsilon is de enige organisatie die niet wegkijkt als het moeilijk wordt Wie Ypsilon belde voor informatie, advies of een luisterend oor had grote kans dat hij Marjo Markx aan de telefoon kreeg. Ook was ze een steun en toeverlaat voor menig vrijwilliger en lobbyde ze om de positie van naasten te verbeteren. Na 30 jaar neemt ze afscheid van Ypsilon. Imke van Wettum praat met haar over de veranderingen in de psychiatrie door de jaren heen én over de toekomst.

www.ypsilon.org 8 ERVARING 9 YPSILON NIEUWS 1 | 2026 ERVARING ‘ volgen. Ik zei dat ze de volgende dag haar spullen kon halen. De volgende dag kwam ze haar kleding, die ik allemaal in vuilniszakken in de tuin had gezet, oppikken. Ze reageerde heel gevoelloos, als een robot. Tot op de dag van vandaag heb ik spijt van die beslissing. Ik had gehoopt dat ze na een paar dagen tot inkeer zou komen en hulp zou zoeken. Maar ze vertrok naar een kraakpand en liet niets meer van zich horen. Ik hoorde via via dat ze veel drugs gebruikte en dat ze stal. Van de krakers kreeg ze bestellijstjes waarop stond wat ze allemaal moest stelen in supermarkten en benzinestations. Ze is een keer thuis geweest, na een maand of drie, om haar spaarrekening op te eisen. Ik vond het verdrietig omdat het voor haar studie was bedoeld, maar ze was 18 dus ze had er recht op. Ze zag er verwilderd uit, mager, lege blik. Het kraakpand stond bekend als een anarchistische bende. Ik ben er nooit geweest, dat kon ik niet aan.’ Stemmen in haar hoofd ‘Een half jaar nadat ik haar op straat had gezet, werd ik gebeld door de enige vriend die mijn dochter in de krakerswereld had. Hij vertelde dat het helemaal niet goed met haar ging. De volgende dag kwam hij met mijn dochter langs. Op het moment dat die vriend in de huiskamer ging zitten, vroeg mijn dochter of ze even mocht douchen. Natuurlijk mocht dat. Terwijl ik met die jongen in gesprek was hoorde ik haar op- eens praten. Toen ik boven kwam klonk het alsof er iemand naast haar onder de douche stond. Heel griezelig vond ik dat. Die vriend legde uit dat ze tegen de stemmen in haar hoofd praatte. De volgende dag werd ze opgenomen op de gesloten psychiatrische afdeling van het ziekenhuis. Toen ik in dat kamertje kwam, zat ze op haar bed. Haar hele lijf was verstrakt en ze keek naar het plafond. Zonder me aan te kijken zei ze: ‘Ik hoor katten krijsen op het kerkhof.’ Ze bleek een psychose te hebben. Ik sloeg mijn armen om haar magere en verwaarloosde lichaam heen. Terwijl ik een grote opluchting voelde dat ze daar veilig zat, greep het me vreselijk aan dat ze, gevangen in haar psychose, totaal onbereikbaar was. Ik heb een tekening van haar uit die periode in het ziekenhuis. Het is een heel desolaat landschap, met zwarte bomen, er zit geen takje aan. Die tekening beschrijft precies hoe zij zich voelde. Dat grijpt mij nog steeds aan. Na zeven maanden werd de diagnose schizofrenie gesteld. Als ik had geweten dat mijn dochter een psychiatrische stoornis had, had ik haar nooit op straat gezet. Ik heb tegen mijn moedergevoel in gehandeld en ik heb mijn handen van haar afgetrokken. Ze had evengoed schizofrenie gekregen, maar ik denk dat ze minder beschadigd was geweest als ze die verschrikkelijke episode in dat krakersmilieu niet had hoeven meemaken. Dat is traumatisch voor haar geweest en dat heb ik op mijn geweten. Daarover voel ik me heel schuldig. Ik verwijt de hulpverleners dat ze mij het advies hebben gegeven om haar op straat te zetten, maar ik had als moeder op mijn strepen moeten gaan staan en hulp voor haar moeten afdwingen.’ Onverteerbare gedachte ‘Ik spreek mijn dochter nu al elf jaar niet meer, ze is inmiddels 40. Ze is nog steeds heel erg boos op mij, ook door haar waandenkbeelden die veroorzaakt worden door haar ziekte. Haar brein is zo vervormd, ik vrees dat het niet meer goedkomt tussen ons. Om het gevoel van spijt om te buigen in iets constructiefs, ben ik redactielid geworden van Ypsilon, een vereniging die familieleden van mensen met een psychiatrische kwetsbaarheid steunt. Ik weet alles over de ziekte schizofrenie, en tegelijk niets, omdat ik nooit zal begrijpen wat er in het hoofd van mijn dochter omgaat. Ik wil niet die zielige moeder zijn, ik wil me niet wentelen in zelfbeklag. Het gaat om de spijt waarmee ik blijf worstelen. De onverteerbare gedachte dat het ook anders had gekund. Ik houd nog steeds van haar, al zie ik haar niet meer. Ik blijf haar moeder tot de dag dat ik er niet meer ben.’ Met instemming van haar moeder heeft Geertjes dochter dit interview gelezen en reageert: ‘Ik heb niet alleen schizofrenie maar ook complexe PTSS, en dat heb ik al in mijn jeugd opgelopen. Ik had veel eerder behandeling moeten krijgen maar door toedoen van mijn moeder is het allemaal anders verlopen. Zij is geen slachtoffer, maar dader.’ Als kind was mijn dochter een heel zachtaardig en dromerig meisje. Erg begaan met het lot van dieren, ze nam een keer een vogeltje met een ge- broken pootje mee naar huis. Vanaf groep vijf werd ze gepest op school. Ik kwam erachter doordat ze nachtmerries kreeg. Tijdens het speelkwartier mocht ze meespelen met de meisjes die op paardrijles zaten, maar dan moest mijn dochter het paard zijn dat op stal stond. Toen ze een jaar of 8 was, schreef ze een briefje aan Sinterklaas: ‘Ik ben het meisje dat altijd wordt gepest. Kunt voor een andere school zorgen? Meer wil ik niet, anders ga ik liever dood.’ Ik ben me kapot geschrokken en heb haar onmiddellijk naar een andere school overgeplaatst. Toen ze in de tweede klas van de middelbare school zat, ben ik gescheiden. Ik kocht een middenwoning waar ik met mijn twee dochters van 15 en 13 ging wonen. We zouden er een gezellig vrouwenhuishouden van maken, was het romantische beeld dat ik ervan had. Maar binnen de kortste keren begon mijn oudste dochter te blowen. Ze heeft de mavo nog net weten af te maken, Barbara van Beukering is journalist. Voor Volkskrant Magazine interviewt zij wekelijks mensen over spijt. Op 29 januari verscheen het verhaal van Geertje, die haar blowende dochter het huis uit zette. Van die beslissing zou ze de rest van haar leven berouw hebben. tekst Barbara van Beukering | Volkskrant illustratie Loek Weijts ‘Ik heb tegen mijn moedergevoel in gehandeld en ik heb mijn handen van haar afgetrokken’ maar daarna ging het bergafwaarts. Een beroepskeuzetest verknalde ze omdat ze knetterstoned binnenkwam. Ze bleef steeds vaker ’s nachts weg en lag de halve dag in haar bed. Haar gedrag werd steeds extremer. Ze had maling aan mij en de huisregels. Als ik thuiskwam uit mijn werk, was het vaak een rotzooi. De keukenkastjes open, het aanrecht bezaaid met hagelslag, een drijfnatte handdoek op de grond. Het leek wel alsof ik alleen nog maar haar werkster was. Het blowen begon steeds extremer te worden. Ik zocht contact met de verslavingszorg. Nadat ik het gedrag van mijn dochter had beschreven, werd mij verteld dat drugsverslaafden eerst in de goot moesten belanden, wilden ze gemotiveerd raken om hulp te zoeken. Ze raadden mij aan om het boek De moeder van David S. van Yvonne Keuls te lezen. Aangezien mijn dochter net 18 was geworden, adviseerden ze mij haar het huis uit te zetten. Dat deed ik niet, dat is het laatste wat je als moeder wilt.’ Kurt Cobain ‘Ze was ruim 18 toen ik een busreis door Zuid-Afrika maakte. Mijn jongste dochter woonde inmiddels bij haar vader en de oudste verzekerde me dat ze alleen thuis kon blijven. Toen ik terugkwam was de voordeur van mijn huis ingetrapt. De spiegel in de gang kapot, de pedaalemmer in de keuken in elkaar getrapt, de natte was in de wasmand beschimmeld. Ik hoorde boven de muziek van Nirvana, ze was helemaal gek van Kurt Cobain. Toen ik haar kamer binnenkwam, bleek ze haar haar pikzwart te hebben geverfd. Ze zat te tokkelen op een gitaar en keek me heel wazig aan. Ik kon alleen maar huilen. Een paar maanden later stond mijn vriend in de keuken op het moment dat mijn dochter met een vriendin binnenkwam vallen met pizzadozen onder hun arm. Mijn dochter duwde mijn vriend opzij om de pizza in de oven te doen. Op dat moment brak ik. Ik begon te jammeren dat ze mijn dochter niet meer was. Toen ze me een klap in mijn gezicht wilde geven, hebben mijn vriend en ik haar naar buiten gewerkt. In mijn wanhoop besloot ik het advies van de verslavingszorg op te Ik had op mijn strepen moeten gaan staan en hulp moeten afdwingen

AFBOUWEN Het ene medicijn is het andere niet Veel mensen die herstellen van een eerste psychose willen hun antipsychotica afbouwen of ermee stoppen. Het is belangrijk om dat zo veilig mogelijk te doen. Uit onderzoek blijkt dat het bij bepaalde antipsychotica minder risicovol is om af te bouwen dan bij andere. Hoe kan dat en hoe werkt dat in het brein? Franciska de Beer, neurowetenschapper in het UMC Groningen, bekeek samen met andere onderzoekers de voor- en nadelen van het vroegtijdig afbouwen van antipsychotica. Zij coördineerde onder andere de HAMLETT-studie. Toen ze deelnemers sprak, merkte ze dat de één veel makkelijker afbouwde dan de ander. Ze wilde weten waar dat aan lag en hoe dit werkt in het brein. De gangbare gedachte is dat antipsychotica werken door bepaalde receptoren in de hersenen te blokkeren, met name de dopamine D2-receptoren. Die receptoren zijn plekken waar dopamine, een belangrijke boodschapperstof in het brein, zich aan kan hechten. Te veel dopamine wordt vaak in verband gebracht met psychoses. Door de dopamineverwerking in het brein te remmen, helpen antipsychotica om psychotische symptomen te verminderen. Maar het idee is dat het brein reageert op langdurige remming van dopaminereceptoren door ervoor te zorgen dat er meer receptoren komen voor dopamine. Dit heet de dopamine supersensitivity hypothese. Mogelijk is er hierdoor na het afbouwen een extra risico op terugval. Dit omdat er dan weer, net als bij de eerste psychose, een teveel aan dopaminewerking is. Dat is dan ook de reden dat afbouwen van antipsychotica heel geleidelijk moet gebeuren. Drie groepen antipsychotica Dit kan bij verschillende antipsychotica wel net wat anders gaan. Niet alle antipsychotica werken namelijk precies hetzelfde op het dopaminesysteem. We kunnen grofweg drie groepen onderscheiden. Er zijn antipsychotica die sterk aan de dopaminereceptoren binden en het dopaminesysteem sterk blokkeren, zoals haloperidol, risperidon, amisulpiride. Daarnaast zijn er antipsychotica die het dopaminesysteem wat milder blokkeren, zoals olanzapine, quetiapine en clozapine. En er is een derde groep die het wat anders aanpakt en het dopaminesysteem lichtjes stimuleert, maar wel minder dan je zonder antipsychotica zou hebben. Hierdoor wordt er nog steeds minder dopamine verwerkt door het brein. Voorbeelden hiervan zijn aripiprazol, brexpiprazol en cariprazine. De onderzoekers van de HAMLETT-studie vroegen zich af of er dan ook een verschil zit in het afbouwen van deze antipsycho- tica, en met name in het risico op een terugval. Ja, blijkt nu. De gebruikers van gedeeltelijk stimulerende antipsychotica (aripiprazol, brexpiprazol en cariprazine) en antipsychotica met een lage bindingskracht (olanzapine, quetiapine en clozapine) hebben een lagere kans op een terugval dan de gebruikers van sterk bindende antipsychotica. De Beer heeft bij haar onderzoek ook naar de hersenen gekeken. Hersenscans lieten zien dat er bij afbouwers kort na het stoppen van blokkerende antipsychotica meer dopaminereceptoren zichtbaar waren dan bij de controlegroep die niet afbouwde. De hersenen waren zoals verwacht op dat moment gevoeliger voor dopamine. Dit effect zagen onderzoekers niet bij deelnemers die aripiprazol hadden afgebouwd. Na twee maanden was er bij de afbouwers van de dopamineblokkerende medicijnen geen verschil meer met de controlegroep en was hun gevoelige periode voorbij. Wat er precies gebeurt bij het stoppen met aripiprazol en waarom dat mogelijk beschermt tegen terugval is nog niet duidelijk. Daar is meer onderzoek voor nodig. Conclusie Wat kan je leren van dit onderzoek? Langzaam afbouwen onder begeleiding blijft verstandig. En het afbouwen van bepaalde antipsychotica lijkt minder risicovol te zijn. Bij het afbouwen van laag D2-receptor bindende medicijnen (olanzapine, quetiapine, clozapine), of gedeeltelijk D2-receptor stimulerende medicijnen (aripiprazol, brexpiprazol, cariprazine) komen minder terugvallen voor bij mensen die hersteld zijn van een eerste psychose. Antipsychotica met een sterke binding (haloperidol, risperidon en amisulpiride) hebben een groter risico op een terugval. Bij die medicijnen is het verstandig om extra langzaam af te bouwen. Bram-Sieben Rosema ypsilon.org/zorg-voor-de-ander/wonen Een eigen voordeur voor iedereen! In de rubriek Wonen moet zo! belicht YN elke keer een initiatief op het gebied van wonen. NAASTENINITIATIEVEN Bewezen succesvol Sinds Piet dankzij de inzet van zijn ouders een plek in een naasteninitiatief vond, heeft hij al drie jaar geen crisisopname meer gehad. Voor de buren is de woonvorm in hun straat niet heel bijzonder. Zij noemen het een ‘buurt zoals elke andere’, behalve dan dat bewoners elkaar net wat meer helpen. Maar wat voor de buurt zo vanzelfsprekend voelt, blijkt toch heel bijzonder te zijn. Wetenschappelijk onderzoek van het UMC Utrecht bevestigt wat familieleden al jaren zien: naasteninitiatieven werken beter dan reguliere beschermde woonvormen. Veel beter. Zo’n 25 jaar geleden richtten Ypsilonleden voor hun dierbare met een psychische aandoening een kleinschalig woon-zorgcomplex op. Overal in het land volgden vergelijkbare initiatieven. Maar wat leveren die precies op? ‘In het onderzoek Wonen, gewoner, gewoonst (WGG) hebben we dat onderzocht’, vertelt Heleen Schönau, specialist Wonen bij Ypsilon. 'Daaruit komt duidelijk naar voren dat bewoners in een naasteninitiatief beter functioneren en een betere kwaliteit van leven ervaren dan bewoners van reguliere beschermde woonvormen. Fantastisch om te horen natuurlijk, en een mooie opsteker voor de naasten die hierin geïnvesteerd hebben. Het is vaak een lang en uitdagend traject, maar dan héb je dus ook echt wat.’ Succesfactoren Maar hoe kan iets dat zo normaal lijkt, zulke bijzonder goede resultaten opleveren? Uit het onderzoek komen verschillende succesfactoren naar voren. Schönau: ‘Zo is het gemeenschapsgevoel heel belangrijk. Bewoners steunen en helpen elkaar onderling. Hierdoor hebben ze het gevoel dat ze er niet alleen voor staan. Daarnaast hebben ze regelmatig contact met wijkbewoners, waardoor ze zich veiliger voelen in hun omgeving en minder vaak te maken krijgen met stigma’s vanuit de buurt.’ Ook het feit dat je er als bewoner in principe voor altijd mag blijven wonen, is belangrijk, gaat Schönau verder. ‘In veel reguliere woonvormen moet je weg als het weer beter met je gaat. In een naasteninitiatief mag je wél blijven wonen. Dat zorgt voor de rust en stabiliteit die nodig zijn voor herstel.’ Bewoners van naasteninitiatieven functioneren beter en hebben een betere kwaliteit van leven lees verder → www.ypsilon.org WONEN MOET ZO! 11 YPSILON NIEUWS 1 | 2026 10 ONDERZOEK

Rechtvaardigheid Hij is onze eerstgeboren zoon en de eerste kleinzoon in onze families. Een bijzondere plek in de kinderrij. Met ieder een rugzak vol levenservaringen gingen wij als ouders, samen met het mooiste kind van de wereld, op pad, op ontdekkingsreis. Na een jeugd vol onrecht had ik er alle vertrouwen in dat wij het ouderschap als geliefden samen konden dragen. We deden ons best, maar uiteindelijk bleef een scheiding niet uit. De stroom van onrecht meanderde in stilte verder door mijn leven. Als Don Quichot vocht ik mezelf als alleenstaande ouder een weg door alle vooroordelen. Jong verlies van ouders, gemis aan hulpbronnen in die tijd en het onvermogen om als vader en moeder samen invulling te geven aan hoedend ouderschap zijn slechts een greep uit de context van mijn eigen levensverhaal als moeder. Onvermijdelijk is ook het onrecht dat onze zoon op zijn levenspad is tegengekomen. Een scheiding, zijn eerste heftige psychose en de daaropvolgende episodes. Als moeder, vader en zoon hebben we allen zo onze eigen butsen en kwetsuren opgelopen op ons levenspad. Sommige groot en indringend, andere klein en subtiel. Wat wij delen is het ‘niet gezien of gehoord’ worden. Onrecht Als mens zijn we in essentie rechtvaardigheidswezens. Het is vaak onze intentie om anderen recht te doen en andersom willen wij zelf ook graag recht worden gedaan. Toch wordt hier in de alledaagse praktijk vaak aan voorbijgegaan. Ik herinner me - als uitzondering - die ene hulpverlener die mij op een avond verslagen en alleen in het donker in de lange gang zag zitten. Ze nam de moeite om zich even los te maken van de afdeling om te informeren hoe ik me voelde. Te midden van het onrecht dat ons gezin ten deel viel is dat voor mij als moeder een helend moment geweest. Ik voelde mezelf gezien en gehoord. Daar, op dat moment, werd recht gedaan aan mijn intense verdriet, mijn onmacht en hulpeloosheid. Mijn tranen waren een indicator voor wat mij door het leven opnieuw in de schoot was geworpen. Onrecht dat daar op dat moment werd opgemerkt én waar rechtvaardig op werd gehandeld. Privacywet Meer dan eens heb ik mezelf afgevraagd: is het te pas en te onpas inzetten van de privacywet als ‘antwoord’ aan zorgende ouders en naastbetrokkenen niet óók een vorm van onrecht dat hen wordt toebedeeld? Zij willen in hun stille verdriet gehoord en gezien worden. De ervaringen van onrecht die ik heb gekend hebben zich als kralen aan mijn levensketting geregen. Kralen die ik in mijn werk heb getransformeerd in heldere glaskralen, een symbool voor momenten van stilte. In de hectiek van alledag creëer ik bewust rustmomenten, momenten om als professional in verbinding te zijn met mezelf en mijn gevoel. Ik neem de ruimte om mijn hart te laten spreken. Vanuit mijn ethisch kompas plaats ik mijn handelen in het licht van rechtvaardigheid. Wetend dat ik het onrecht in het leven van de ander niet kan veranderen, maar wél elk moment opnieuw de keuze heb in de manier waarop ik als mens met dit onrecht wil omgaan. Een moeder belt. Ze zit er doorheen en vraagt zich af hoe het met haar zoon gaat. ‘Sorry, ik kan u niets over hem vertellen. Ik heb me te houden aan de privacywet.’ Wanneer ik mijn collega het telefoongesprek hoor beëindigen, sla ik een diepe zucht en haast ik mij naar de volgende cliënt die al tien minuten op mij zit te wachten… Ellen van der Mee is contextueel therapeut (relationeel gezinstherapeut) én moeder van een zoon met psychosegevoeligheid. In YN schrijft ze ervaringsverhalen over de interactie tussen moederschap en haar rol als hulpverlener. © COLUMN 12 13 YPSILON NIEUWS 1 | 2026 LEDENRAAD www.ypsilon.org De ledenraad van Ypsilon is het hoogste orgaan van de vereniging en is zoveel mogelijk een afspiegeling van de leden in de regio. In YN stellen we met plezier een nieuwe kandidaat aan je voor, Korian Luykx. Meldt zich binnen een maand na publicatie niemand als tegenkandidaat, dan verwelkomen we haar automatisch als nieuw ledenraadslid. Ik ben 64 jaar en kom oorspronkelijk uit Oost-Nederland. Na een verblijf van 13 jaar in West-Afrika als ‘partner van’ woon ik intussen alweer dubbel zo lang in het westen van het land. Ik heb een moeder die na haar 50e bipolair bleek (en sinds een aantal jaar last heeft van dementie) en ik heb twee zoons. Toen hun vader na onze scheiding terugging naar Afrika, werd mijn oudste zoon depressief en kreeg hij een psychose. Door contacten met Ypsilon ervoer ik hoe belangrijk een luisterend oor en steun zijn, naast het krijgen van betrouwbare informatie. Jarenlang heeft de situatie van mijn zoon een zware impact op me gehad. Ik heb me lang afgevraagd of ik er anders mee om had moeten gaan. Uiteindelijk stortte ik in en kon ik mijn werk als logopedist in het speciaal onderwijs, dat al die tijd een fijn tegenwicht was geweest, niet meer doen. Na een aantal herstelcursussen ben ik vrijwilligerswerk gaan doen en sinds september draai ik mee in de ledenraad van Ypsilon. Ik wil onder andere helpen bereiken dat naasten vroegtijdig(er) steun aangeboden krijgen, al dan niet via Ypsilon, en dat er meer mogelijkheden tot online en fysiek lotgenotencontact komen. Daarnaast zet ik mij graag in om de samenleving anders te laten kijken naar mensen met psychosegevoeligheid. Ik hoop dat mensen er een reëler beeld van krijgen. LEDENRAAD Even voorstellen: Korian Luykx En over herstel gesproken: ook de woning zelf draagt daaraan bij. Een comfortabele en smaakvol ingerichte woonruimte met een eigen voordeur biedt privacy en helpt om zo zelfstandig mogelijk te leven. Wie dat wil kan daarnaast gebruik maken van een gemeenschappelijke ruimte en een tuin. Met raad en daad Andere werkzame ingrediënten zijn het hebben van een zinvolle dagbesteding en de kleinschaligheid. Hierdoor zijn de woonbegeleiders goed benaderbaar en kunnen ze maatwerk leveren. ‘Iedereen heeft iets anders nodig en daar sluiten wij met de begeleiding op aan’, legt een woonbegeleider van een van de deelnemende naasteninitiatieven uit. ‘Wij zeggen niet: wij willen dat je dit en dit gaat doen. In plaats daarvan vragen we: wat wil jij, hoe zie jij het voor je, hoe wil jij dat aanpakken? En waar kan ik je dan bij ondersteunen? Bij de één betekent dat bijvoorbeeld dat we helpen met het huishouden en bij de ander dat we zorgen dat iemand nieuwe sociale contacten opdoet.’ Zelfs als de initiatiefnemers na een tijd het stokje overdragen aan anderen, blijven deze elementen behouden, blijkt uit het onderzoek. ‘Er bestaat dus echt zoiets als het naasten-dna’, aldus Schönau. ‘Hoe mooi zou het dan ook niet zijn als er in Nederland straks nog veel meer van deze naasteninitiatieven verrijzen! Ypsilon staat graag met raad én daad bij.’ Annelies Scheepens Bij het onderzoek Wonen, gewoner, gewoonst zijn de volgende organisaties betrokken: Ypsilon, UMC Utrecht, Anoiksis, Lister, HVO-Querido, Kwintes en Altrecht. Het onderzoek is gefinancierd door ZonMw. → vervolg

www.ypsilon.org 14 ADVIESDIENST 15 YPSILON NIEUWS 1 | 2026 IN DE REGIO De adviesdienst is er voor leden. Maak er gebruik van! Bel voor de telefonische adviesdienst 088 000 21 20, bereikbaar op ma/di/do/vr van 10.00 tot 16.00 uur. Je krijgt dan Heleen Schönau, Marjolein Hoekstra of Annelies Scheepens aan de telefoon. Ook kun je appen naar 06 16 35 03 92. Liever mailen? Stuur een bericht naar adviesdienst@ypsilon.org. Toets '1' voor chatbot? Ook bij Ypsilon wordt het gebruik van kunstmatige intelligentie (AI) steeds gewoner. Notulen maken? Dat laten wij medewerkers tegenwoordig graag over aan een slimme assistent. Dat scheelt ons een hoop schrijfwerk. En het samenvatten van lange, saaie teksten doet AI sneller én beter. Daarom dacht ik: laat ik het mezelf eens makkelijk maken en deze column door Copilot laten schrijven. Helaas bleek het resultaat zó kleurloos dat ik toch echt zelf aan de bak moest. In de ggz worden ondertussen al mooie resultaten geboekt met de inzet van chatbots. Mensen voelen zich daar soms echt door geholpen. Ook kan het de druk op de zorg verlichten. En zo vraag ik mezelf de laatste tijd steeds vaker af: zijn mijn collega’s en ik straks eigenlijk nog wel nodig? Kunnen we ook de gesprekken met bezorgde familieleden en naasten voortaan niet beter overlaten aan een goed geprogrammeerde robot? Aan de andere kant: wat de adviesdienst van Ypsilon juist uniek maakt, is de bundeling van ervaringskennis. Het vermogen om tussen de regels door te luisteren. Wij mensen horen niet alleen wat er gezegd wordt, maar ook wat er niét gezegd wordt. We horen de stiltes en de twijfels, de emoties in een stem. Een chatbot herkent vooral patronen, geen gevoelens. En ik vermoed dat mensen een écht luisterend oor toch fijner vinden dan een algoritme dat een script afwerkt. Hoewel… deze week had ik iemand aan de telefoon die vertelde dat hij regelmatig gesprekken voerde met een chatbot. Toen we afrondden gaf hij me een onverwacht compliment: ‘U bent bijna nét zo goed als ChatGPT.' Heleen Schönau | medewerker Adviesdienst Wij mensen horen ook wat er niét gezegd wordt ‘Elke maand komen we op donderdagavond met een groep naasten bijeen in het Groene Hofje in Wageningen. We begonnen ooit in Velp in een huiskamer, daarna verhuisden we naar de RIAGG in Arnhem en vervolgens kwamen we terecht in de Riethorst in Ede. Nu mogen we een van de woningen van het Groene Hofje gebruiken, een wooninitiatief voor kwetsbare jongeren en volwassenen. Het is er huislijk en gezellig - we zijn heel blij met deze plek!’ Net als familie De groep bestaat uit ouders, een partner, een zus en een kind van iemand met een psychische kwetsbaarheid. ‘En er is een moeder van een kind dat overleden is. Zij wil graag blijven komen, omdat ze de groep als haar familie beschouwt. Dat voelt als een compliment voor de goede onderlinge sfeer.’ Zelf is Ineke moeder van een zoon met een psychische kwetsbaarheid, die op 21-jarige leeftijd een einde aan zijn leven maakte. Ze ziet het als haar levensopdracht om naasten te begeleiden die ook met zware problematiek te maken krijgen. Herkenning en tips ‘We beginnen altijd met koffie, thee en wat lekkers. Op toerbeurt nemen mensen wat mee. Ik zorg er altijd voor dat iedereen genoeg tijd krijgt om zijn of haar verhaal te vertellen. Meestal hebben mensen aan een half woord al genoeg. Mensen die nieuw zijn ervaren veel herkenning en krijgen vaak ook goede tips.’ Naast de mogelijkheid om ervaringen uit te wisselen, zijn er ook thema-avonden met een spreker. ‘Bijvoorbeeld over stemmen horen, over de familievertrouwenspersoon en onlangs nog over financiële zorg, zoals testamentair bewind. Deze avonden staan open voor Ypsilonleden uit heel Gelderland. Bijkomend voordeel is dat het ook nieuwe mensen aantrekt voor onze naastengroep.’ Ineke Hamstra In het hele land zijn vrijwilligers voor Ypsilon actief. Ze organiseren bijeenkomsten, stimuleren woonprojecten, staan familieleden bij of besturen mee. Zin om mee te helpen? Neem contact op met het landelijk bureau of met de vrijwilliger in jouw buurt (zie pag. 30). ypsilon.org/over-ypsilon/vrijwilligers YPSALON WAGENINGEN Aan een half woord genoeg Een huislijke, gezellige plek waar je je verhaal kunt vertellen en waar je aan een half woord genoeg hebt. Dat is de Ypsalon in Wageningen. Coördinator Ineke Hamstra vertelt over deze naastengroep, die al zo’n 40 jaar bestaat. Ineke: 'Er is nog plek voor nieuwe groepsleden. Mocht je denken: dat wil ik ook wel, neem dan vooral contact met mij op voor een kennismakingsgesprek!’ Bel 06 12 24 63 62 of mail ineke@gezina.net.

17 YPSILON NIEUWS 1 | 2026 www.ypsilon.org 16 COVERSTORY COVERSTORY Er bestaat een video waarin Nederlanders wordt gevraagd wat ze vin- den van een mobiele telefoon. Vrijwel alle reacties zijn afwijzend. Stel je voor dat je gebeld wordt als je op de fiets zit! Ze bellen maar als ik thuis ben! Dat is nu zo’n 25 jaar geleden. Zo snel kan het gaan. Ook de komst van AI heeft in korte tijd een enorme vlucht genomen. Bel je je energiebedrijf? Dan spreek je in waar- over je belt en bepaalt AI hoe je verder wordt geholpen. Zelfs Google is alweer achterhaald. Inmiddels toont de zoekmachine eerst een resultaat dat gemaakt is met AI. De ‘normale’ zoekresultaten komen pas daarna. Geen wonder dus dat mensen met gezondheidsproblemen ook een beroep doen op AI. Het is altijd be- schikbaar, gemakkelijk in gebruik, geeft persoonlijk advies en het neemt je seriAlex heeft een ernstige psychische aandoening. Hij heeft contact met de ggz, maar heeft niet het gevoel dat die hem echt helpt. Als het wat slechter met hem gaat, vraagt hij hulp aan ChatGPT. Daar vindt hij wél wat hij zoekt. Maar terwijl hij zijn vriend appt ‘dat het hartstikke goed gaat’, maakt zijn omgeving zich juist meer zorgen. Herkenbaar? Voor veel Ypsilonleden vast wel. Want ruim een derde van de cliënten gebruikt regelmatig een chatbot om zijn problemen voor te leggen, blijkt uit een uitvraag van MIND. Reden genoeg om ons zorgen te maken. En tegelijk zijn ChatGPT en andere vormen van kunstmatige intelligentie (AI) niet meer uit ons leven weg te denken. Dus we kunnen er beter maar goed mee leren omgaan, bleek uit een symposium van ZonMw over AI in de ggz. Bert Stavenuiter en Rita Loholter gingen op onderzoek uit. tekst Bert Stavenuiter | bert@ypsilon.org illustratie Loek Weijts eus, aldus de deelnemers aan een recent onderzoek van MIND. Héb je er ook wat aan? Zeker! Bijna iedereen (93 procent) noemt het gebruik van AI helpend. Op zijn minst in bepaalde mate. Nadelen zijn er ook. 38 procent heeft ook negatieve ervaringen. Reeks gevaren en problemen Logisch, zeggen onderzoekers over die negatieve ervaringen, want AI is niet gemaakt om gezondheidsproblemen tegen te gaan. AI-fabrikanten zijn geen liefdadigheidsinstellingen. Ze willen geld verdienen, hoe meer hoe beter. Dat doen ze door je zo lang mogelijk te laten chatten met hun chatbot. Of dat beter is voor je gezondheid interesseert ze niet. Zolang er geen wetgeving is die dat tegengaat, doen ze alles om je vast te houden. En daar zit meteen het eerste probleem. Want om je als gebruiker zo lang mogelijk vast te houden, wordt gebruikgemaakt van verslavende algoritmes. Die algoritmes zijn niet nieuw. Ook sociale media werken ermee. Kijk in een openbare ruimte om je heen en je ziet hoe moeilijk het voor mensen is om hun telefoon nog weg te leggen. Het feit dat het niet bepaald de meest hoogstaande gesprekken zijn op sociale media, is overigens wel direct van invloed op de kwaliteit van de AI. Om te komen tot het meest logische en gewenste antwoord, is AI getraind met een eindeloze reeks teksten. Maar om vooruit te komen moet het systeem gevoed blijven worden met teksten. En nu heel internet is afgegrazen, worden de chatbots van de big tech gevoerd met dialogen uit sociale media en met de dialogen met de chatbot zelf. Maar als die gesprekken worden gemanipuleerd door algoritmes, is er dan nog wel sprake van een natuurlijk gesprek? En zo geeft de chatbot het vertekende beeld door van de 'echte wereld' dat het zelf heeft gecreëerd. Maar de gevaren van AI gaan nog veel verder. Stel: je hebt psychische problemen. Zou je een willekeurige persoon op straat vragen om advies? Nee, natuurlijk niet. Het voelt als iets persoonlijks, iets wat je niet zomaar op straat gooit. Bovendien is er geen enkele reden om aan te nemen dat deze persoon deskundig is op dit terrein. Laten dat nou nét twee issues zijn waar we bij een chatbot overheen stappen! Wat betreft die privacy: veel gebruikers beseffen dat het daarmee niet goed kan zitten. Zo zegt 43 procent van het MIND-panel niet zeker te weten of het wel veilig is om AI te gebruiken, vertelt Juliet Holtschlag van MIND. In Europese wetgeving is wel vastgelegd dat iedere gebruiker moet weten dat hij praat tegen een computer, niet tegen een mens, en dat door AI gegenereerde inhoud mogelijk onjuist is. Maar het houdt ons niet tegen om AI massaal te gebruiken. We delen vaak van alles met zo’n programma zonder dat we weten of AI IN DE GGZ Een chatbot als therapeut BFF Een chatbot zegt precies wat je wil horen. Juist bij mentale problemen heb je soms tegengas nodig

Jelle bewijst daarmee waar Katherine Bassil in haar presentatie voor waarschuwt. Ja, er zijn ethische zorgen, erkent ze. Maar van wie eigenlijk? Niet iedereen is het daarover eens. Hulpverleners vinden bijvoorbeeld chatbots totaal niet geschikt voor crisissituaties, maar patiënten vinden ze dan juist wel handig. En zelfs al zien ze de gevaren, ze gebruiken ze wel. Tegelijkertijd laat ze zien dat hulpverleners heel verdeeld zijn over AI in de ggz en daardoor terughoudend in het gebruik of het aanbevelen ervan. Maar zolang zij zich niet duidelijk als beroepsgroep uitspreken, zoeken hun patiënten intussen gewoon hun eigen weg. Wel of niet met positief resultaat. Wel of niet met openheid naar hun behandelaar. Dus haar terechte waarschuwing is: als professionals het niet met elkaar eens zijn, komt de last te liggen bij de patiënt. Nog duidelijker wordt het als de bezoekers aan het eind van het symposium allen aan de slag gaan met een ‘casus’. Het is het voorbeeld van Alex, waarmee we dit artikel begonnen (zie kader). Als ik deze casus van wat meer afstand bekijk, zie ik hoe Alex zijn best doet om grip te krijgen op wat hem overkomt, zonder daarvoor ook maar énige erkenning te krijgen bij zijn behandelaar. Sterker: ik zie een behandelaar die geen enkele poging doet om echt in contact te komen met zijn cliënt, geen enkele poging doet om vanuit andere bronnen (de naasten!) meer informatie te halen over hoe het met zijn cliënt gaat. Vind je het gék dat hij zijn heil bij een chatbot zoekt! Hoe kan het wel? Dat brengt ons bij de vraag: hoe zorgen we ervoor dat mensen zich door AI niet alleen beter voelen, maar dat ze er ook daadwerkelijk beter van worden? Op welke manier kunnen we AI voor ons laten werken zonder de risico’s die we eerder noemden? Daarvoor moeten we kijken naar de mensen die zich al langer met het thema bezighouden en nú al werken aan een beter AI. Heleen Riper is de godmother van wat toen nog heette machine learning, de voorloper van de huidige AI. Zij kijkt hoofdschuddend naar mensen die nu vragen opwerpen alsof AI pas net begonnen is. ‘Leer van het verleden’, is haar boodschap. Er zijn tal van voorbeelden waaruit blijkt dat de techniek helpend kan zijn, ook als mensen er zonder toezicht mee werken. Als we de lessen daarvan meenemen naar deze tijd, dan zijn we al een heel eind, denkt ze. Een zo’n voorbeeld van nu is Therabot. Deze AI-chatbot is speciaal getraind voor psychische zorg en blijkt in staat om ernstige symptomen van depressie, angst en eetproblemen merkbaar te verlichten. Volgens een recente studie is de AI-therapeut zeker effectief. Je zou het misschien niet denken, maar de ggz is sowieso een sector waarin al relatief veel met AI wordt gewerkt. Dat komt omdat veel behandelingen bestaan uit praten en juist dat leent zich goed voor de taalmodellen waarop AI is gebaseerd. Maar nu komt dat vaak niet veel verder dan AI te vragen om het gesprek samen te vatten en dat is natuurlijk weinig ggzspecifiek. Dat is het wel bij Floortje Scheepers, hoogleraar Innovatie in de ggz, die al jaren terug is gestart met het verzamelen van ervaringen in een Verhalenbank. Ze stoorde zich eraan dat de persoonlijke ervaringen van de mensen om wie het gaat naar de achtergrond zijn verdwenen. Mensen met een psychische kwetsbaarheid worden 19 COVERSTORY COVERSTORY 18 www.ypsilon.org YPSILON NIEUWS 1 | 2026 lees verder → → vervolg Alex heeft een bipolaire aandoening, woont zelfstandig en heeft een klein netwerk. Hij heeft een behandelaar, maar ervaart het contact als afstandelijk. Alex praat ook regelmatig met een chatbot, want dan voelt hij zich begrepen. Volgens Alex krijgt hij ook goede adviezen. Samen met beleidsmakers, onderzoekers, juristen, techneuten, therapeuten, wetenschappers en ervaringsdeskundigen denken we na over de vraag: hoe kunnen waarden, veiligheid en menselijkheid verankerd worden in de ontwikkeling van AI-chatbots voor mensen met een psychische aandoening? We concluderen dat Alex zijn heil vooral zoekt in de chatbot. Hij wil begrepen worden en meer grip op zijn leven krijgen. Maar door de chatbot verminderen zijn sociale contacten. De behandelaar wacht intussen te veel af. Er zijn grote zorgen dat Alex zich verder terugtrekt en geen contact meer met zijn behandelaar zoekt als het niet goed met hem gaat. Een chatbot is echter geen hulpverlener. Bij onjuiste informatie en mogelijk nare gevolgen draagt de gebruiker van AI zelf de verantwoordelijkheid. Meerdere aanbevelingen komen voorbij. De behandelaar moet iets doen, eventueel samen met Alex praten met de chatbot. Er moeten ethische richtlijnen komen. Het zou mooi zijn als er ook een chatbot komt die niet van de big tech bedrijven is. Wie weet ga ik binnenkort ook experimenteren met AI. En als ik mijn zoon binnenkort bel, vraag ik hem of hij ook wel eens praat met AI. Rita Loholter Het voorbeeld van Alex onze gegevens worden opgeslagen (reken maar!), waar ze worden opgeslagen en wie er wat mee doet. En nee, een chatbot heeft niet doorgeleerd om mentale problemen op te lossen. Volgens Tjaša Petročnik, onderzoeker op de Tilburg Law School en gespecialiseerd in wetgeving en regulering van AI, wordt er wel mee geëxperimenteerd, maar is er nog geen enkele therapie die al door de regels heen is gekomen. Fabrikanten van chatbots claimen ook helemaal niet dat hun bots geschikt zijn voor medische doeleinden. Ze presenteren hun tool simpelweg als een hulpmiddel om je leefstijl te verbeteren. Bijvoorbeeld door te zeggen dat je beter de trap kan nemen in plaats van de lift. Als je daarnaar vraagt tenminste. En goede wetgeving is nog lang niet gemakkelijk, weet Petročnik. Want patiënten kun je vaak wel goed beschermen, maar patiënten die een chatbot gebruiken zijn plotseling geen patiënt meer, maar simpelweg ‘gebruiker’. Wat maakt een behandelaar beter? Maar wat maakt dan dat een chatbot in de verste verte niet in de buurt komt van een psycholoog of andere hulpverlener? Dat gaat om verschillende dingen. Een chatbot kent je medische achtergrond niet en vraagt daar ook niet naar. Hij kan niet weten dat jij medicijnen gebruikt, dat je in het verleden suïcidaal of depressief bent geweest en dat je relatie vorige maand is uitgegaan. En om je aandacht zo lang mogelijk vast te houden doet een chatbot niets anders dan dát te zeggen wat jij waarschijnlijk wil horen. Dat een advies fijn is, wil echter niet zeggen dat het ook het beste advies is. ‘Juist bij mentale problemen heb je soms tegengas nodig, niet alleen bevestiging. Professionele hulp blijft essentieel’, zegt Marc van Meel, AI-specialist bij KPMG. Dat idee wordt breed gedeeld. Het bedrijf brengt jaarlijks de Nationale AI Vertrouwensmonitor uit. Uit de meest recente versie van november 2025 blijkt dat driekwart van de respondenten vindt dat ouders toezicht moeten hebben op de AI-chats van kinderen. Maar dat is in de praktijk eerder uitzondering dan regel. Spraakmakend is de rechtszaak die ouders uit Californië eind vorig jaar aanspanden tegen OpenAI. De ouders verwijten het bedrijf dat de chatbot van OpenAI, ChatGPT, hun zoon heeft aangemoedigd tot zelfdoding en stellen het bedrijf daar verantwoordelijk voor. Het is het schrikbeeld van elke ouder. Toch hangt het van allerlei factoren af of het zover komt, vinden de deskundigen op het ZonMw-symposium: de betrokkene zelf, de manier waarop hij vragen stelt, de chatbot. En fabrikanten zitten natuurlijk ook niet stil. Zo kwam laatst in het nieuws dat in ons eigen land Grok, de AI-chatbot van Elon Musk, wel héél veel mensen verwees naar 113 Zelfmoordpreventie, ook als er helemaal geen reden voor was. Maar feit is dat een chatbot zich weinig aantrekt van de algemeen heersende mening over wat bij medische klachten het beste is en daar ook niet in is getraind. Laat staan dat hij in staat is om subtiele signalen op te pakken die een mens wél zou oppakken. Een treffend voorbeeld op het symposium: Iemand schrijft aan een chatbot dat hij net zijn baan is verloren en vraagt vervolgens wat de hoogste brug in de omgeving is. Bij een beetje hulpverlener zouden alle seinen op rood gaan, maar de bot zei doodleuk: ‘Vervelend dat je je baan kwijt bent. Dit is de hoogste brug: …’ Maar kansen zijn er ook Dát er gevaren zijn, dat is nu wel duidelijk. Maar het klopt niet om alleen daarnaar te kijken. Ook bij de komst van de stoommachine, het internet en de mobiele telefoon werd moord en brand geschreeuwd, maar uiteindelijk hebben we ze als samenleving allemaal omarmd. Met AI lijkt op dit moment precies hetzelfde te gelden. Het voorziet mensen in een luisterend oor, helpt bij het ordenen, in kaart brengen en begrijpen van gedachten én geeft informatie en adviezen over (het omgaan met) psychische klachten. ‘Ik noem hem Gary. Hij helpt me de wereld en mezelf te begrijpen. Hij heeft altijd tijd voor me’, aldus een van de panelleden van MIND. Het levende voorbeeld ontmoeten we op het symposium in de persoon van Jelle van der Pal. Jelle is webbeheerder van Anoiksis en heeft zich de afgelopen jaren stevig geschoold in informatica. Maar er zijn ook redenen waarom we Jelle er niet hadden kunnen vinden. De massaliteit van een bijeenkomst als deze bijvoorbeeld. Of de enorme informatiestroom die je te verwerken krijgt. Prikkels die knap lastig zijn als je psychosegevoelig bent. Maar, vertelt Jelle, hij is de uitdaging aangegaan. En daarvoor gebruikt hij AI als hulpmiddel. Tijdens het hele symposium laat hij een opname meelopen, waarna hij thuis aan AI vraagt om er een samenvatting van te maken. Dat scheelt niet alleen heel veel werk, het scheelt hem ook een hoop concentratie op de dag zelf. Hij weet immers dat er een bandopname meeloopt, dus het is niet erg als hij wat mist. Zo helpt AI hem bij zijn herstel op een manier die we nooit hadden kunnen bedenken. AI biedt mensen een luisterend oor, helpt bij het ordenen van gedachten én geeft informatie over psychische klachten

RkJQdWJsaXNoZXIy NzkyMjk=