Ypsilon nieuws 1 | 2026

Jelle bewijst daarmee waar Katherine Bassil in haar presentatie voor waarschuwt. Ja, er zijn ethische zorgen, erkent ze. Maar van wie eigenlijk? Niet iedereen is het daarover eens. Hulpverleners vinden bijvoorbeeld chatbots totaal niet geschikt voor crisissituaties, maar patiënten vinden ze dan juist wel handig. En zelfs al zien ze de gevaren, ze gebruiken ze wel. Tegelijkertijd laat ze zien dat hulpverleners heel verdeeld zijn over AI in de ggz en daardoor terughoudend in het gebruik of het aanbevelen ervan. Maar zolang zij zich niet duidelijk als beroepsgroep uitspreken, zoeken hun patiënten intussen gewoon hun eigen weg. Wel of niet met positief resultaat. Wel of niet met openheid naar hun behandelaar. Dus haar terechte waarschuwing is: als professionals het niet met elkaar eens zijn, komt de last te liggen bij de patiënt. Nog duidelijker wordt het als de bezoekers aan het eind van het symposium allen aan de slag gaan met een ‘casus’. Het is het voorbeeld van Alex, waarmee we dit artikel begonnen (zie kader). Als ik deze casus van wat meer afstand bekijk, zie ik hoe Alex zijn best doet om grip te krijgen op wat hem overkomt, zonder daarvoor ook maar énige erkenning te krijgen bij zijn behandelaar. Sterker: ik zie een behandelaar die geen enkele poging doet om echt in contact te komen met zijn cliënt, geen enkele poging doet om vanuit andere bronnen (de naasten!) meer informatie te halen over hoe het met zijn cliënt gaat. Vind je het gék dat hij zijn heil bij een chatbot zoekt! Hoe kan het wel? Dat brengt ons bij de vraag: hoe zorgen we ervoor dat mensen zich door AI niet alleen beter voelen, maar dat ze er ook daadwerkelijk beter van worden? Op welke manier kunnen we AI voor ons laten werken zonder de risico’s die we eerder noemden? Daarvoor moeten we kijken naar de mensen die zich al langer met het thema bezighouden en nú al werken aan een beter AI. Heleen Riper is de godmother van wat toen nog heette machine learning, de voorloper van de huidige AI. Zij kijkt hoofdschuddend naar mensen die nu vragen opwerpen alsof AI pas net begonnen is. ‘Leer van het verleden’, is haar boodschap. Er zijn tal van voorbeelden waaruit blijkt dat de techniek helpend kan zijn, ook als mensen er zonder toezicht mee werken. Als we de lessen daarvan meenemen naar deze tijd, dan zijn we al een heel eind, denkt ze. Een zo’n voorbeeld van nu is Therabot. Deze AI-chatbot is speciaal getraind voor psychische zorg en blijkt in staat om ernstige symptomen van depressie, angst en eetproblemen merkbaar te verlichten. Volgens een recente studie is de AI-therapeut zeker effectief. Je zou het misschien niet denken, maar de ggz is sowieso een sector waarin al relatief veel met AI wordt gewerkt. Dat komt omdat veel behandelingen bestaan uit praten en juist dat leent zich goed voor de taalmodellen waarop AI is gebaseerd. Maar nu komt dat vaak niet veel verder dan AI te vragen om het gesprek samen te vatten en dat is natuurlijk weinig ggzspecifiek. Dat is het wel bij Floortje Scheepers, hoogleraar Innovatie in de ggz, die al jaren terug is gestart met het verzamelen van ervaringen in een Verhalenbank. Ze stoorde zich eraan dat de persoonlijke ervaringen van de mensen om wie het gaat naar de achtergrond zijn verdwenen. Mensen met een psychische kwetsbaarheid worden 19 COVERSTORY COVERSTORY 18 www.ypsilon.org YPSILON NIEUWS 1 | 2026 lees verder → → vervolg Alex heeft een bipolaire aandoening, woont zelfstandig en heeft een klein netwerk. Hij heeft een behandelaar, maar ervaart het contact als afstandelijk. Alex praat ook regelmatig met een chatbot, want dan voelt hij zich begrepen. Volgens Alex krijgt hij ook goede adviezen. Samen met beleidsmakers, onderzoekers, juristen, techneuten, therapeuten, wetenschappers en ervaringsdeskundigen denken we na over de vraag: hoe kunnen waarden, veiligheid en menselijkheid verankerd worden in de ontwikkeling van AI-chatbots voor mensen met een psychische aandoening? We concluderen dat Alex zijn heil vooral zoekt in de chatbot. Hij wil begrepen worden en meer grip op zijn leven krijgen. Maar door de chatbot verminderen zijn sociale contacten. De behandelaar wacht intussen te veel af. Er zijn grote zorgen dat Alex zich verder terugtrekt en geen contact meer met zijn behandelaar zoekt als het niet goed met hem gaat. Een chatbot is echter geen hulpverlener. Bij onjuiste informatie en mogelijk nare gevolgen draagt de gebruiker van AI zelf de verantwoordelijkheid. Meerdere aanbevelingen komen voorbij. De behandelaar moet iets doen, eventueel samen met Alex praten met de chatbot. Er moeten ethische richtlijnen komen. Het zou mooi zijn als er ook een chatbot komt die niet van de big tech bedrijven is. Wie weet ga ik binnenkort ook experimenteren met AI. En als ik mijn zoon binnenkort bel, vraag ik hem of hij ook wel eens praat met AI. Rita Loholter Het voorbeeld van Alex onze gegevens worden opgeslagen (reken maar!), waar ze worden opgeslagen en wie er wat mee doet. En nee, een chatbot heeft niet doorgeleerd om mentale problemen op te lossen. Volgens Tjaša Petročnik, onderzoeker op de Tilburg Law School en gespecialiseerd in wetgeving en regulering van AI, wordt er wel mee geëxperimenteerd, maar is er nog geen enkele therapie die al door de regels heen is gekomen. Fabrikanten van chatbots claimen ook helemaal niet dat hun bots geschikt zijn voor medische doeleinden. Ze presenteren hun tool simpelweg als een hulpmiddel om je leefstijl te verbeteren. Bijvoorbeeld door te zeggen dat je beter de trap kan nemen in plaats van de lift. Als je daarnaar vraagt tenminste. En goede wetgeving is nog lang niet gemakkelijk, weet Petročnik. Want patiënten kun je vaak wel goed beschermen, maar patiënten die een chatbot gebruiken zijn plotseling geen patiënt meer, maar simpelweg ‘gebruiker’. Wat maakt een behandelaar beter? Maar wat maakt dan dat een chatbot in de verste verte niet in de buurt komt van een psycholoog of andere hulpverlener? Dat gaat om verschillende dingen. Een chatbot kent je medische achtergrond niet en vraagt daar ook niet naar. Hij kan niet weten dat jij medicijnen gebruikt, dat je in het verleden suïcidaal of depressief bent geweest en dat je relatie vorige maand is uitgegaan. En om je aandacht zo lang mogelijk vast te houden doet een chatbot niets anders dan dát te zeggen wat jij waarschijnlijk wil horen. Dat een advies fijn is, wil echter niet zeggen dat het ook het beste advies is. ‘Juist bij mentale problemen heb je soms tegengas nodig, niet alleen bevestiging. Professionele hulp blijft essentieel’, zegt Marc van Meel, AI-specialist bij KPMG. Dat idee wordt breed gedeeld. Het bedrijf brengt jaarlijks de Nationale AI Vertrouwensmonitor uit. Uit de meest recente versie van november 2025 blijkt dat driekwart van de respondenten vindt dat ouders toezicht moeten hebben op de AI-chats van kinderen. Maar dat is in de praktijk eerder uitzondering dan regel. Spraakmakend is de rechtszaak die ouders uit Californië eind vorig jaar aanspanden tegen OpenAI. De ouders verwijten het bedrijf dat de chatbot van OpenAI, ChatGPT, hun zoon heeft aangemoedigd tot zelfdoding en stellen het bedrijf daar verantwoordelijk voor. Het is het schrikbeeld van elke ouder. Toch hangt het van allerlei factoren af of het zover komt, vinden de deskundigen op het ZonMw-symposium: de betrokkene zelf, de manier waarop hij vragen stelt, de chatbot. En fabrikanten zitten natuurlijk ook niet stil. Zo kwam laatst in het nieuws dat in ons eigen land Grok, de AI-chatbot van Elon Musk, wel héél veel mensen verwees naar 113 Zelfmoordpreventie, ook als er helemaal geen reden voor was. Maar feit is dat een chatbot zich weinig aantrekt van de algemeen heersende mening over wat bij medische klachten het beste is en daar ook niet in is getraind. Laat staan dat hij in staat is om subtiele signalen op te pakken die een mens wél zou oppakken. Een treffend voorbeeld op het symposium: Iemand schrijft aan een chatbot dat hij net zijn baan is verloren en vraagt vervolgens wat de hoogste brug in de omgeving is. Bij een beetje hulpverlener zouden alle seinen op rood gaan, maar de bot zei doodleuk: ‘Vervelend dat je je baan kwijt bent. Dit is de hoogste brug: …’ Maar kansen zijn er ook Dát er gevaren zijn, dat is nu wel duidelijk. Maar het klopt niet om alleen daarnaar te kijken. Ook bij de komst van de stoommachine, het internet en de mobiele telefoon werd moord en brand geschreeuwd, maar uiteindelijk hebben we ze als samenleving allemaal omarmd. Met AI lijkt op dit moment precies hetzelfde te gelden. Het voorziet mensen in een luisterend oor, helpt bij het ordenen, in kaart brengen en begrijpen van gedachten én geeft informatie en adviezen over (het omgaan met) psychische klachten. ‘Ik noem hem Gary. Hij helpt me de wereld en mezelf te begrijpen. Hij heeft altijd tijd voor me’, aldus een van de panelleden van MIND. Het levende voorbeeld ontmoeten we op het symposium in de persoon van Jelle van der Pal. Jelle is webbeheerder van Anoiksis en heeft zich de afgelopen jaren stevig geschoold in informatica. Maar er zijn ook redenen waarom we Jelle er niet hadden kunnen vinden. De massaliteit van een bijeenkomst als deze bijvoorbeeld. Of de enorme informatiestroom die je te verwerken krijgt. Prikkels die knap lastig zijn als je psychosegevoelig bent. Maar, vertelt Jelle, hij is de uitdaging aangegaan. En daarvoor gebruikt hij AI als hulpmiddel. Tijdens het hele symposium laat hij een opname meelopen, waarna hij thuis aan AI vraagt om er een samenvatting van te maken. Dat scheelt niet alleen heel veel werk, het scheelt hem ook een hoop concentratie op de dag zelf. Hij weet immers dat er een bandopname meeloopt, dus het is niet erg als hij wat mist. Zo helpt AI hem bij zijn herstel op een manier die we nooit hadden kunnen bedenken. AI biedt mensen een luisterend oor, helpt bij het ordenen van gedachten én geeft informatie over psychische klachten

RkJQdWJsaXNoZXIy NzkyMjk=